Hver eru áhrif SO2 á mannslíkamann? Eru einhver langtímaáhrif þekkt?

ENGLISH

Þegar fólk verður fyrir mengun af völdum brennisteinstvíildis (sem líka kallast brennisteinsdíoxíð, SO2), breytist efnið á röku yfirborði slímhúða í brennisteinssýru sem veldur ertingu í augum, nefi og koki. Mest af því SO2 sem berst í efri öndunarveg í gegnum nef og munn frásogast í gegnum slímhúðina og inn í líkamann, líklega meira en 85%. Þar umbreytist það í lifrinni og skolast út með þvagi. Það er því mjög lítið eða nánast ekkert af SO2 sem safnast fyrir í líkamanum og skaða á innri líffærum hefur ekki verið lýst. Auk þess að frásogast í öndunarvegi, framleiða bakteríur í nefi og koki ýmis efni sem binda SO2 og gera það óvirkt.

Þetta er ástæða þess að í leiðbeiningum um viðbrögð við SO2 mengun er lögð áhersla á að fólk andi rólega, í gegnum nefið og forðist áreynslu.

Skaðleg áhrif SO2 eru tengd því þegar efnið kemst í neðri öndunarveginn, niður í lungun og það er þá sem geta komið fram alvarlegri einkenni svo sem astmi og bjúgur í lungum.

Þegar metin er áhætta og viðbrögð við mengun af völdum SO2 hafa verið skilgreind ýmis viðmið eða gildi á styrk efnisins, sem hægt er að hafa til hliðsjónar. Þannig hafa til dæmis verið gefin út heilsuverndarmörk fyrir klukkutíma sem eru 350 µg/m3 og heilsuverndarmörk fyrir sólarhring 125 µg/m3 . Hins vegar er erfitt að tengja ákveðin gildi beint við tiltekin einkenni þar sem áhrif af völdum SO2 eru mjög einstaklingsbundin, einstaklingur getur fundið fyrir töluverðum einkennum en annar sem stendur við hliðina á honum finnur varla nokkuð.

Áhrifum af SO2 má skipta í skammtíma áhrif vegna skyndilegrar mengunar sem stendur stutt yfir, í einhverjar mínútur eða klukkustundir, og langtíma áhrif sem geta komið fram þegar mengun er viðvarandi í daga, mánuði eða jafnvel ár.

Skammtíma áhrifin þegar styrkur er lágur, eru fyrst og fremst erting í augum, nefi og koki og jafnvel höfuðverkur. Ef gildin fara hærra, til dæmis yfir 500–600 µg/m3 getur farið að bera á hósta, sérstaklega hjá einstaklingum með undirliggjandi lungnasjúkdóma. Einkenni koma strax fram um leið og mengunar verður vart í þeim styrkleika sem hefur áhrif á einstaklinginn en hverfa líka um leið og mengunin er horfin. Þegar styrkurinn er kominn yfir 2600 µ/m3 eru trúlega einkenni hjá öllum, erting í öndunarvegi, hósti og höfuðverkur. Heilbrigðir einstaklingar er ólíklegir til þess að fá alvarleg einkenni fyrr en styrkurinn fer upp undir 9000 µ/m3. Lífshættuleg einkenni sjást ekki fyrr en styrkurinn fer yfir 150.000 µ/m3.

Á þeim tíma sem gosið í Holuhrauni stóð á árinu 2014–2015 varð ekki vart alvarlegra öndunarfæraeinkenna hér á landi jafnvel þó SO2 mengun fari upp í nokkur þúsund µg/m3 en vissulega fundu viðkvæmir einstaklingar fyrir einkennum töluverðum einkennum frá öndunarfærum.

Fræðilega séð er ýmislegt sem bendir til þess að börn séu viðkvæmari en fullorðnir, börn anda til dæmis öðruvísi en fullorðnir, þau bæði anda hraðar og rúmmál þess lofts sem þau draga að sér á móti líkamsþyngd er meira en hjá fullorðnum. Auk þess er erfiðara að fá börn til þess að anda vel í gegnum nefið. Það eru því ýmsir sem telja að börn séu viðkvæmari en fullorðnir en rannsóknir hafa þó ekki sýnt fram á það. Í leiðbeiningum um viðbrögð við SO2 mengun sem gefnar hafa verið út á Íslandi hafa börn verið látin njóta vafans og áhætta þeirra skilgreind eins og einstaklinga með undirliggjandi sjúkdóma.

Langtíma áhrif SO2 á heilsufar hafa verið könnuð í mörgum rannsóknum. Þessar rannsóknir eru mjög misjafnar að gæðum og niðurstöður því oft ekki samhljóða. Hins vegar virðist vera að langvarandi SO2 mengun geti valdið þrálátum öndunarfæraeinkennum eins og hósta, nefrennsli og astma. Margar rannsóknir (ekki allar) sýna einnig að SO2 mengun getur valdið vaxtarskerðingu hjá fóstrum þungaðra kvenna og einnig að börn fæðist fyrir tímann. Engin merki eru hins vegar um að SO2 valdi krabbameini en spurning hvort mengunin geti valdið hækkuðum blóðþrýstingi og ófrjósemi en það er ekki alveg ljóst.

Þórólfur Guðnason


Fyrst birt 04.03.2021

<< Til baka