Bólusetning gegn COVID-19 - Algengar spurningar og svör

ENGLISH
POLSKI

Sjá upplýsingar um bólusetningar barna.

Af hverju bólusetjum við gegn COVID-19?
Það eru nokkrar ástæður fyrir því, þar á meðal:

  • Til að lágmarka dauðsföll og alvarleg veikindi vegna COVID-19.
  • Til að draga úr áhrifum faraldursins á samfélagslega ómissandi starfsemi, sérstaklega þar sem áhrifa COVID-19 gætir mest, s.s. í heilbrigðiskerfinu.
  • Til að lágmarka útbreiðslu smits í þjóðfélaginu með þvi að skapa víðtækt ónæmi í samfélaginu. Þess vegna er það markmið yfirvalda á Íslandi að allir sem þess óska hafi aðgang að bóluefni meðan þess gerist þörf.

Mega allir fá öll bóluefnin?

  • Einstaklingar sem hafa fengið ofnæmi fyrir lyfi sem gefið er í æð eða vöðva eiga ekki að fá COVID-19 bólusetningu nema að höfðu samráði við sérfræðing í ofnæmislækningum. Sama gildir um einstök bóluefni ef einstaklingur hefur ofnæmi fyrir innihaldsefni, þótt það hafði verið á öðru formi þegar ofnæmiskast átti sér stað. T.d. polyethyleneglycol (PEG) sem er í mRNA bóluefnunum.
  • Einstaklingar sem hafa fengið ofnæmi eftir COVID-19 bólusetningu þurfa einnig að hafa samráð við sérfræðing í ofnæmislækningum áður en reynt er að nota annað bóluefni til að klára bólusetninguna.
  • Barnshafandi konur má bólusetja, þá er mælt með bóluefni Pfizer og að það sé gert eftir að fyrstu 12 vikur meðgöngu eru yfirstaðnar. Það er óhætt að bólusetja konur með barn á brjósti með Pfizer, Moderna eða Janssen.
  • Grein um notkun bóluefnanna á Íslandi er hér. Hún er uppfærð þegar breytingar verða á notkun bóluefnanna, t.d. þegar notkun er útvíkkuð til nýrra hópa, s.s. yngri barna.

Eru líkur að smitast eftir að vera full bólusettur?

  • Ekkert bóluefni við COVID-19 hefur veitt fullkomna vörn við smiti við þær aðstæður sem nú ríkja en þau hafa dregið mikið úr hættu á smiti og komið í veg fyrir alvarleg veikindi og dauða.
  • Ný afbrigði hafa komið fram sem eru nógu ólík upprunalega afbrigðinu til að nokkuð dragi úr virkni bóluefnanna gegn þeim. Þrátt fyrir það er vörn gegn alvarlegum veikindum vegna omikron afbrigðis umtalsverð eftir bólusetningu, sérstaklega eftir örvunarbólusetningu (þriðja skammt).  
  • Einstaklingsbundnar sóttvarnir þarf áfram að hafa í hávegum eftir bólusetningu og flestar samfélagsreglur (gildandi samkomutakmarkanir, grímuskylda o.s.frv.) eru þær sömu fyrir bólusetta og óbólusetta.


Er hægt að treysta bóluefni sem er þróað á svo stuttum tíma?
Bóluefnin við COVID-19 hafa verið þróuð hraðar en nokkur önnur bóluefni áður.

  • Mjög miklum peningum var veitt í að þróa þau, vegna þess hvað faraldurinn er að hafa mikil áhrif á allan heiminn. Venjulega þurfa þeir sem þróa bóluefni á fyrstu stigum að sækja endurtekið um fjármagn fyrir næsta skref sem tefur ferlið, en svo var ekki í þessu tilviki.
  • Lyfjastofnanir sem ákveða hvort lyf s.s. bóluefni fara á markað fara venjulega yfir öll gögn um rannsóknir á bóluefnum í lok rannsóknaferlis og biðja þá stundum um meiri rannsóknir áður en markaðsleyfi er veitt. Fyrir COVID-19 bóluefnin hefur verið fylgst með rannsóknum meðan þær voru í gangi til að hægt væri að benda á hvar þyrfti meiri vinnu jafnóðum og til að styttri tíma tæki að fara yfir umsókn þegar rannsóknir kláruðust. Bóluefnin hafa þannig fengið forgangsmeðferð lyfjastofnana til að flýta fyrir markaðssetningu en sömu grundvallarkröfur voru gerðar til rannsóknanna og almennt gilda um bóluefni.
  • Vegna rannsókna á SARS veirunni í byrjun þessarar aldar var búið að finna út að ákveðið prótín (S-prótín) væri líklega mikilvægast fyrir ónæmiskerfið okkar til að þekkja kórónaveirur. Því þurfti ekki að byrja á rannsóknum á því hvaða hluta kórónaveirunnar ætti að ráðast gegn með bóluefni, heldur þurfti aðeins að staðfesta að S-prótín SARS-CoV-2 vekur athygli ónæmiskerfisins (fasa I rannsóknir) og að mótefni gegn því verndi gegn sýkingu.
  • Þau COVID-19 bóluefni sem eru nú þegar komin á markað í Evrópu byggja mörg á nýlegri tækni sem flýtir mikið fyrir þróunarferlinu umfram venjuleg bóluefni. Hefðbundin bóluefni hafa flest byggt á því að búa til mikið magn af sýkli sem er síðan notaður heill eða að hluta til í bóluefni. Oft fylgja slíku framleiðsluferli mörg skref til að losna við óæskilega þætti sýkils og tefur það þróun og oft einnig framleiðslu þegar þróun er lokið.


Mismunandi bóluefni – er eitt betra en annað?
Bóluefnin sem notuð hafa verið á Íslandi eru öll vel virk gegn alvarlegum COVID-19 sjúkdómi. Virkni gegn smiti er mismunandi eftir bóluefnum og mjög mismunandi eftir afbrigðum sem eru í gangi í samfélaginu. Þegar þrír skammtar eru notaðir og a.m.k. einn þeirra mRNA bóluefni (Pfizer eða Moderna) er virknin mjög sambærileg þótt ólík bóluefni hafi verið notuð í grunnbólusetningu.

Hér er mælt með tveimur skömmtum í grunnbólusetningu fyrir öll bóluefnin, líka Janssen.

Algengar aukaverkanir eru svipaðar fyrir öll bóluefnin, nema að því leyti að þær eru meiri eftir seinni skammt mRNA bóluefna en voru meiri eftir fyrri skammt Astra Zeneca bóluefnis. Það bóluefni er ekki lengur í notkun hér.

  • Pfizer og Moderna bóluefni: mRNA bóluefni

Undanfarin ár hafa komið fram aðferðir til að nota erfðaefni sem bóluefni. Þá er erfðaefnissameind sett í fituhjúp svo frumur taki hana upp eftir bólusetningu. Í COVID-19 bóluefnunum er erfðaefnið af mRNA gerð en það lesa kerfi í frumum okkar og búa til prótín eftir „uppskrift" mRNA sameindarinnar. Þetta prótín er flutt á yfirborð frumunnar til að sýna það ónæmiskerfinu eins og frumur gera með veirur og bakteríur þegar sýking á sér stað. Hingað til hafa verið rannsökuð slík bóluefni við hundaæði og ákveðnum krabbameinum en engin þeirra hafa verið markaðssett fyrr en COVID-19 bóluefnin komu fram. Slík bóluefni eru mjög einföld að innihaldi og fljótleg í framleiðslu og ónæmissvarið mjög afmarkað við það prótín sem mRNA sameindin geymir upplýsingar um. Þegar eitt eða fá prótín skipta mestu eða öllu máli til að fá verndandi ónæmissvar er þetta fljótleg og mjög örugg leið til að búa til bóluefni. Meðal hjálparefna í fituhjúpnum eru þekktir ofnæmisvaldar og því mikilvægt að bólusetja ekki ákveðna einstaklinga með sögu um ofnæmi og einnig þurfa þeir sem bólusetja að vera tilbúnir að bregðast við ofnæmisviðbrögðum eftir bólusetningu.

  • Astra-Zeneca og Janssen bóluefni: adenóveirubóluefni - önnur veikluð veira er notuð til að hýsa erfðaefni kórónaveirunnar.

Slík bóluefni innihalda veiruögn sem búið er að gera vanhæfa til að fjölga sér en í hana er bætt erfðaefninu fyrir prótíninu sem skiptir mestu máli fyrir ónæmiskerfið í baráttunni við kórónaveiruna. Þetta flýtir fyrir þróun bóluefnis því ekki þarf að finna leið til að veikla sjálfa kórónuveiruna á öruggan hátt heldur er notuð önnur veira sem ekki hefur verið bólusett með áður um víða veröld sem þegar hefur verið staðfest að er veikluð á öruggan hátt. Bóluefni af þessu tagi eru ekki eins fjölhæf og mRNA bóluefni þar sem ekki er hægt að nota samskonar veiklaða veiru til að bólusetja sama einstakling við mismunandi sjúkdómum nema það sé gert samtímis, vegna ónæmissvars gegn veiruögninni sjálfri. Bólusetning með þessum bóluefnum er heldur minna virk gegn smiti en bólusetning með mRNA bóluefnum en svarið örvast mjög vel ef gefinn er örvunarskammtur mRNA bóluefnis. Janssen bóluefni er notað ennþá hér á landi fyrir einstaklinga með ofnæmi fyrir mRNA bóluefnum.

Get ég valið mér bóluefni?
Á Íslandi er notað bóluefni frá Pfizer/BioNTech í grunnbólusetningu frá 5 ára aldri. 18 ára og eldri geta óskað eftir að fá frekar Janssen bóluefni. Bóluefni Pfizer/BioNTech og Moderna eru notuð fyrir almennar örvunarbólusetningar, Pfizer/BioNTech fyrir bæði kyn frá 16 ára aldri, Moderna fyrir konur frá 18 ára aldri og karla frá 40 ára aldri upp úr. Börn undir 16 ára aldri fá ekki almennt örvunarbólusetningu ennþá, eingöngu ef ónæmisbælandi sjúkdómar eða meðferðir gefa tilefni til að þriðji skammtur sé gefinn.

Geta bóluefnin breytt erfðaefni þess sem er bólusettur með þeim?

Utanaðkomandi erfðaefnið er brotið niður í frumunni eins og annað erfðaefni utan kjarna s.s. mRNA sem fruman framleiðir sjálf.


Upplýst samþykki
Það er eðlilegt að sumir séu hikandi áður en við vitum meira um bóluefnin sem eru ný á markaði. Við munum upplýsa um aukaverkanir samþykktu bóluefnanna hér. Ekki verður krafist upplýsts samþykkis fyrir bólusetningunni.

Börn 5-11 ára þurfa að hafa samþykki forsjáraðila sem deilir með þeim lögheimili til að fá bólusetningu. Sjá https://skraning.covid.is/en. Unglingar 12-15 ára þurfa að koma í bólusetningu með forsjáraðila en frá 16 ára aldri er hægt að fá bólusetningu án aðkomu forsjáraðila.

Færðu COVID-19 við það að taka bóluefni?
Ekkert bóluefnanna hefur í sér lifandi kórónaveiru svo þú færð ekki COVID-19 við að verða bólusett/ur. Líklegar aukaverkanir geta komið fram sem minna á flensueinkenni. Þetta eru aukaverkanir sem sýna að ónæmiskerfið okkar bregst við bóluefninu.

Þarf einhvern undirbúning fyrir bólusetninguna?
Ágætt er að klæða sig með bólusetningu í huga, þ.e. í föt með stuttum ermum, þar sem bólusett er í hópum og ekki æskilegt að þurfa að fækka fötum sem tefur líka bólusetninguna. Ekki þarf annan undirbúning nema ef eitthvað af neðangreindu á við:

Ofnæmi: Fólk með sögu um alvarlegt ofnæmi þarf að láta vita af því áður en það er bólusett. Mögulega þarf að hætta við eða fresta bólusetningu þegar saga er um alvarlegt ofnæmi.

Sjúkdómur eða meðferð hefur áhrif á tímasetningu bólusetningar: Einstaklingar á líftæknilyfjum, í krabbameinsmeðferð eða með ónæmisbælingu vegna sjúkdóms þurfa að ræða við sinn lækni um tímasetningu bólusetningar. Ef boð berst í bólusetningu sem ekki er hægt að nýta vegna tímasetningar annarrar meðferðar verður hægt að fá bólusetninguna þegar betur stendur á.

Má fara í vinnu eftir bólusetningu?
Vegna möguleika á ofnæmi þurfa allir að bíða í a.m.k. 15 mín. eftir bólusetningu og sumir verða beðnir um að bíða lengur ef þeir hafa sögu um ofnæmi eða annað sem eykur hættu á ofnæmisviðbrögðum en má samt bólusetja. Eftir það má mæta í vinnu en margir finna fyrir þreytu eftir bólusetningu, sumir fá hita og gætu því þurft að fara heim úr vinnu, sérstaklega eftir seinni bólusetningu með mRNA bóluefni. Ofnæmislæknar mæla ekki með mikilli líkamlegri áreynslu daginn sem farið er í bólusetningu.

Má drekka áfengi fyrir/eftir bólusetningu?
Ekki er æskilegt að bólusetja einstakling sem er undir áhrifum áfengis eða slævandi lyfja þar sem mikilvægt er að einstaklingurinn sé meðvitaður um bólusetninguna og vakandi fyrir t.d. ofnæmiseinkennum sem geta komið fram hratt eftir bólusetningu og verið lífshættuleg.

Eftir bólusetninguna verður öflug ræsing ónæmiskerfisins sem getur valdið ýmsum aukaverkunum. Áfengisneysla eða eftirköst hennar geta mögulega ýtt undir vanlíðan eftir bólusetningu en ekki er ástæða til að sleppa því að mæta í bólusetningu þunnur eða þegar stendur til að hafa áfengi um hönd samdægurs eða næstu daga.

Er gerð mótefnamæling eftir bólusetningu?
Nei. Við bólusetningu getur líkaminn myndað mótefni en einnig frumubundið ónæmi sem ekki er auðvelt að mæla. Einnig hafa rannsóknir á öðrum bólusetningum sýnt að mótefnasvar er ekki alltaf mælanlegt þótt bólusetning sé áhrifarík til að draga úr smithættu og/eða alvarleika sjúkdóms. Því er ekki tilefni til að mæla mótefni eftir bólusetningu.

Hvernig er fylgst með aukaverkunum?
Öll bóluefni hafa aukaverkanir, flestar eru vægar og skammvinnar. Þegar bóluefni eru þróuð er alltaf markmiðið að bóluefnin skili sem bestum áhrifum með sem minnstum aukaverkunum. Jafnvel þó að ný bóluefni fari í gegnum ítarlegar rannsóknir er aldrei hægt að útiloka að sjaldgæfar aukaverkanir sem ekki fundust í rannsóknunum geti komið upp þegar bóluefni fer í almenna notkun. Fylgst er með slíku og það tekið saman hér, auk þess sem Lyfjastofnun heldur utan um slíkar upplýsingar og vekur athygli á þeim eftir því sem við á.
Eftir að bóluefnin hafa verið sett í almenna notkun (markaðssett) hefur Lyfjastofnun ásamt embætti landlæknis eftirlit með því hvort óvæntar aukaverkanir komi fram. Einnig er mikil alþjóðleg samvinna við hin löndin sem nota sömu bóluefni, sérstaklega innan Evrópu. Að auki er framleiðendum bóluefna gert að gera nýjar kerfisbundnar öryggisrannsóknir. Almenningur og heilbrigðisstarfsfólk getur tilkynnt um aukaverkanir af völdum bóluefnis á vef Lyfjastofnunar.


Er einstaklingur tryggður ef aukaverkanir sem rekja má til bólusetningarinnar veldur langtíma heilsuvanda og fjarvist frá störfum (t.d evrópska sjúkraskírteinið/sjúkratryggðir á Íslandi)?
Sjúklingatryggingar gilda fyrir þessa bólusetningu skv. skilyrðum Sjúkratrygginga Íslands.

Er hægt að krefjast þess að einhver verði bólusettur?
Allar bólusetningar á Íslandi eru valkvæðar.


Þarf að greiða fyrir bólusetningu við COVID-19?
Nei, bólusetningin er gjaldfrjáls.


Ef ég þigg ekki bólusetningu hvaða afleiðingar/takmarkanir getur það haft:

Á ferðalög mín?
Ekki stendur til að hindra komu óbólusettra hingað til lands en bólusetning er ekki skylda hér á landi undir neinum kringumstæðum. Alþjóðaheilbrigðisreglugerðin takmarkar heimildir aðildarríkja til að krefjast bólusetningar eða annarra meðferða á landamærum en ekki er útilokað að einhverjar slíkar kröfur verði gerðar sumstaðar á komandi árum. Fólk sem ferðast hingað til lands meðan heimsfaraldur geisar má eiga von á að áfram verði í gildi reglur um aðgerðir á landamærum til að draga úr hættu á að smit dreifist frekar ef það berst hingað til lands. Bólusettir verða fyrir minni áhrifum af slíkum aðgerðum en óbólusettir eins og er og verður svo áfram meðan þörf er fyrir aðgerðir til að draga úr áhrifum smita á samfélagið hér. Ætla má að svo verði einnig í öðrum löndum og mikilvægt að kynna sér slíkar reglur áður en ferðast er.


Réttindi mín í vinnu / rétt vinnuveitanda til ráðninga/uppsagna?
Heilbrigðisstarfsmenn mega eiga von á að vinnuveitendur krefjist bólusetningar ef ekki eru læknisfræðilegar ástæður fyrir að gefa hana ekki, s.s. ofnæmi. Heilbrigðisstarfsmenn sem ekki þiggja bólusetningu má færa til í starfi skv. reglum stofnunar, t.d. úr starfi á bráðamóttöku í starf þar sem minni líkur eru á að óbólusettur starfsmaður smitist af sjúklingi með COVID-19 eða smiti aðra. Einnig getur bólusetningastaða haft áhrif á nýráðningar á heilbrigðisstofnunum. Ekki eru til reglur um kröfur vinnuveitenda um bólusetningar á almennum vinnumarkaði hér á landi en réttindi fólks á vinnumarkaði eru sambærileg fyrir heilbrigðisstarfsmenn og aðra starfsmenn sem eru í íslenskum stéttarfélögum.


Hvernig gengur bólusetning við COVID-19 á Íslandi?
Fyrstu skammtar bóluefnis við COVID-19 voru gefnir í lok desember 2020. 

Hægt er að fylgjast með framgangi bólusetningar við COVID-19 hér undir hnappnum „Tölulegar upplýsingar".


Getur það valdið vandræðum ef nægilega stór hluti þjóðarinnar verður ekki bólusettur gegn COVID-19?
Þátttakan í bólusetningu gegn COVID-19 hefur verið með ágætum á Íslandi. Með tilkomu delta og svo omikron afbrigða hefur komið í ljós að bólusetningarnar einar hefta ekki útbreiðslu að því marki að ekki þurfi samfélagsaðgerðir, en með þriðja skammti er að verða sjaldgæft að bólusettir leggist inn á gjörgæslur, þrátt fyrir mikinn fjölda smita í samfélaginu.

 

 


Fyrst birt 21.12.2020
Síðast uppfært 21.01.2022

<< Til baka