Spurningar og svör varðandi kórónuveiruna SARS-CoV-2 og COVID-19

Um kórónuveiruna SARS-CoV-2

Hvað er kórónaveira?
Kórónuveirur eru stór fjölskylda veira sem valda ýmsum sjúkdómum hjá mönnum og dýrum (m.a. fuglum og spendýrum). Kórónuveirur eru þekkt orsök kvefs en aðrar kórónaveirur geta einnig valdið alvarlegri lungnabólgu og jafnvel dauða. Fyrri sjúkdómshrinur sem vitað er að voru af völdum kórónuveiru voru SARS sem barst frá Kína á árunum 2002–2003 og MERS í Mið-Austurlöndum frá árinu 2012. SARS og MERS voru minna smitandi en inflúensa, en ollu faröldrum á ákveðnum svæðum og á sjúkrahúsum. Dánartíðni SARS- og MERS-sýkinganna var einnig mun hærri en fyrir inflúensu.

 

Hvað er vitað um þessa nýju veiru og faraldurinn á þessu stigi?
Orsök núverandi faraldurs er ný tegund kórónuveiru sem hefur ekki áður greinst í mönnum. Veiran var fyrst nefnd 2019-nCoV en vegna mikils skyldleika við SARS veiruna hlaut hún nafnið SARS-CoV-2 og sjúkdómurinn sem hún veldur kallast COVID-19. Veiran var fyrst ekki talin eins skæð og SARS eða MERS kórónaveirur sem höfðu 10% og 35% dánartíðni, en í ljós kom að hún er mjög smitandi og þessi faraldur hefur nú þegar haft mun meiri áhrif á heimsvísu en SARS og MERS faraldrarnir höfðu. Faraldurinn er í rénum hér á landi en enn greinast tilfelli. Í nágrannalöndum okkar er einnig að hægja á faraldrinum þó hann sé ekki yfirstaðinn enn. 

 

Eru börn og unglingar í hættu?
Hlutfallslega fá smit af COVID-19 hafa greinst hjá börnum á leik- og grunnskólaaldri, flest börn fá væg einkenni og einnig benda upplýsingar til að börn smiti sjaldan aðra. Allir geta samt sýkst af kórónuveiru en mjög lítið virðist vera um alvarlegar sýkingar meðal barna. Rétt er að ítreka hreinlæti og sérstaklega tíðan handþvott við öll börn bæði í skólanum og annars staðar (sjá einnig „Hvað get ég gert til að forðast smit“). 

Upplýsingar fyrir börn á vef Umboðsmanns barna.

 

Eru börn með langvinna sjúkdóma í sérstakri áhættu?
Börn á öllum aldri hafa smitast af veirunni en mörg smituð börn hafa fundist við leit í kringum önnur tilfelli en ekki vegna eigin veikinda. Lítið virðist vera um alvarlegar sýkingar meðal barna. Börn með ákveðna langvinna sjúkdóma þola mögulega COVID-19 sýkingu verr en önnur börn og gætu fengið alvarlegri einkenni ef þau sýkjast (Sjá skjal um áhættuhópa). Best er að ræða stöðu hvers og eins við lækni barnsins. Rétt er að ítreka hreinlæti og sérstaklega tíðan handþvott við öll börn bæði í skólanum og annars staðar.

 

Eru barnshafandi konur í sérstakri áhættu?
Engar upplýsingar hafa komið fram um sérstaka hættu fyrir barnshafandi konur eða hættu á fylgikvillum meðgöngu vegna COVID-19 umfram aukna áhættu sem tengist meðgöngu almennt. Líkami kvenna verður fyrir ýmsum breytingum á meðgöngu sem gerir barnshafandi konur almennt viðkvæmari fyrir sýkingum. Engar sérstakar ráðleggingar eru því í gildi fyrir barnshafandi konur sem eru almennt hraustar umfram leiðbeiningar til almennings, aðeins almenn smitgát og hreinlæti og að leita ráða hjá sýnum lækni ef þær fá einkenni. Veiran virðist ekki berast til fósturs á síðasta þriðjungi meðgöngu.

Sjá upplýsingar á vef heilsugæslunnar um meðgöngu, mæðravernd og COVID-19.

 

Getur veiran lifað utan líkama? Getur veiran borist með pökkum eða pappír (dagblöð/bækur/bréf)?
Almennt lifa kórónuveirur ekki lengi utan líkama. Það er óljóst hvað þessi veira lifir lengi utan líkama á ýmsu yfirborði ef hlutir mengast frá sýktum einstakling. Rannsóknir benda til að kórónuveirur (þ.m.t. takmarkaðar rannsóknir á COVID-19 veirunni) geti lifað utan líkama í einhverjar klukkustundir upp í nokkra daga. Þetta er mismunandi eftir aðstæðum (t.d. tegund yfirborðs, hita og rakastigi umhverfis). Veiran virðist lifa lengur utan líkama á hörðu og köldu yfirborði heldur en á mjúku efni eins og pappa og pappír (van Doramalen, et al. NEJM 17. mars, 2020).

Pósturinn og önnur slík fyrirtæki sem sjá um dreifingu bréfa, blaða og þess háttar eru meðvitaðir um hreinlæti og vinna eftir verklagsreglum sem tryggja hreinlæti og smitgát. Veiran virðist ekki lifa lengi á pappa, pappír eða plasti en ekki er alveg vitað hversu lengi. Sýktur einstaklingur þyrfti fyrst að menga hlutinn með vessa (munnvatni) og viðtakandi að mengast af því með því að snerta hlut og bera svo hendur í andlit sér svo veiran komist í slímhúð gegnum augu, munn eða nef.

Ef yfirborð gæti verið mengað skyldi þrífa það með vatni og sápu eða sótthreinsiefni. Síðan skyldi hreinsa hendur með sápu og vatni eða handspritti og varast að snerta andlit (augu, munn eða nef).

 

Aðgerðir á Íslandi

Hvað er verið að gera á Íslandi?
Viðbúnaður á Íslandi er samkvæmt viðbragðsáætlun sóttvarnalæknis og almannavarnadeildar ríkislögreglustjóra. Það hefur verið gripið til umfangsmikilla aðgerða til að hefta útbreiðslu faraldursins.

  • Frá 6.3.2020 var unnið samkvæmt neyðarstigi áætlunar um heimsfaraldur.
  • Þann 25.05.2020 var almannavarnastigi breytt niður á hættustig.
  • Grundvallaratriði er að greina smit snemma, einangra hinn sýkta og setja þá sem ástæða er til í sóttkví til að forða því að þeir smiti aðra.
  • Snemma í faraldrinum var ráðist í að fræða almenning um smitvarnir.
  • Mikil áhersla er lögð á að vernda aldraða og aðra áhættuhópa.
  • Takmörkun á samkomum og starfsemi var komið á en aflétting takmarkanna er nú í gangi.
  • Leiðbeiningar til heilbrigðisstarfsmanna voru uppfærðar og gefnar út.
  • Leiðbeiningar til almennings um hvernig eigi að nálgast heilbrigðiskerfið ef grunur vaknar um COVID-19 voru gefnar út.
  • Viðbragðsáætlanir fyrir alþjóðaflugvelli og hafnir landsins voru gefnar út.
  • Heilbrigðisstofnanir hafa uppfært sínar viðbragðsáætlanir.
  • Frá og með 20. mars er útlendingum, sem hvorki eru EES- né EFTA-borgarar, óheimilt að koma til landsins nema þeir geti sýnt fram á að för þeirra sé vegna brýnna erinda. Nánar um þetta og undanþágur má finna á vef Útlendingastofnunar. Sóttvarnalæknir mælir með að Íslendingar og erlendir ríkisborgarar sem eru búsettir á Íslandi sleppi ónauðsynlegum ferðalögum erlendis á áhættusvæði COVID-19 meðan heimsfaraldur gengur yfir.
  • Allir sem komu til landsins frá áhættusvæði frá 24. apríl til 15. júní var skylt að fara í sóttkví í 14 daga frá komu.
  • Frá 15. júní er ferðamönnum gefinn kostur á að velja sýnatöku fyrir COVID-19 við komu til landsins og fá þá undanþágu frá sóttkví ef sýni er neikvætt.
  • Frá 13. júlí þurfa íslenskir ríkisbogarar, íbúar landsins og fjölskyldur þeirra sem og allir sem hyggjast dvelja hér í 10 daga eða lengur, og velja sýnatöku við komu til landsins, að fara í aðra sýnatöku 5 dögum síðar og viðhafa heimkomusmitgát á milli sýnataka. Sjá leiðbeiningar um heimkomusmitgát.
  • Ferðamenn fylla út forskráningarform fyrir komu m.a. um persónuupplýsingar, dvalarstaði og heilbrigði. Farþegar velja þar hvort þeir kjósi sýnatöku eða sóttkví.
    • Ferðamenn sem velja sóttkví bera sjálfir gisti- og uppihaldskostnað enda hafi þeir komið sjálfviljugir hingað til lands þrátt fyrir kröfu stjórnvalda um sóttkví.
    • Börn fædd 2005 eða síðar eru undanþegin forskráningu, sýnatöku og sóttkví vegna ferðalaga.
    • Þeir sem hafa greinst með COVID-19 sýkingu á Íslandi, eða greinst með mótefni á Íslandi, eru undanþegnir sóttkví (og sýnatöku) enda hafi þeir staðfestingu á því.
    • Áhafnir flugvéla og flutningaskipa búsettar á Íslandi sem fylgt hafa sérstökum varúðarráðstöfunum í vinnuferð eru undanþegnar sóttkví sem og áhafnir skipa sem hafa verið á sjó í a.m.k. 14 daga og engin veikindi um borð eru undanþegnir sóttkví.
  • Upplýsingum til ferðamanna um hvernig eigi að nálgast heilbrigðiskerfið vegna veikinda er dreift með ýmsum leiðum.
  • Einstaklingar sem greinast með COVID-19 fara í einangrun  og  þeir sem hafa umgengist viðkomandi sjúkling náið síðustu 24–48 tímana áður en einkenni hans komu fram þurfa að fara í sóttkví. Fyrirmæli um hverjir þurfa að fara í sóttkví koma frá yfirvöldum í hverju tilfelli fyrir sig.
  • Einstaklingar sem þurfa óvænt að fara í sóttkví eða einangrun en eiga ekki hér samastað eða ekki er fýsilegt að séu heima við í sóttkví eða einangrun geta fengið inni í sóttvarnahúsi á vegum yfirvalda í samráði við heilbrigðisyfirvöld á hverjum stað.

 

Hvað þýðir takmörkun á samkomum (samkomubann)?

  • Samkomutakmarkanir tóku gildi 13. mars, var breytt 23. mars og aflétting hófst 4. maí. Núverandi takmarkanir eru í gildi frá 31.07.2020 - 13.08.2020. Samkomutakmarkanir eru gerðar til að draga úr dreifingu smits í samfélaginu. Núverandi takmarkanir eiga við viðburði þar sem fleiri en 100 manns koma saman. Slíkir viðburðir eru óheimilir. Þetta á við alla viðburði, samkomur og aðra staði þar sem fólk kemur saman bæði í einkarýmum og opinberum rýmum og tekur til landsins alls. Ef ástæða er til geta verið settar sérstakar takmarkanir í ákveðnum sveitarfélögum.

  • Veitingastaðir þar sem heimilar eru áfengisveitingar og spilastaðir skulu ekki hafa opið lengur en til 23:00 alla daga vikunnar. Halda skal 2ja metra fjarlægð frá öðrum sem búa ekki á sama heimili.

  • Ákveðin starfsemi og þjónusta sem krefst mikillar nálægðar milli fólks s.s. nuddstofa, hárgreiðslustofa, snyrtistofa er heimil en fylgja verður tilmælum um andlitshlífar, sótthreinsun og þrifum.

  • Skipulagt íþróttastarf er heimilt nema hvað varðar fyrrnefndan hámarksfjölda í rými, nálægðartakmörk og sótthreinsun. Sund-, baðstaðir og heilsuræktarstöðvar mega starfa en er skylt að fylgja takmörkunum. Börn fædd árið 2005 og síðar eru undanþegin.

  • Allir staðir þurfi að tryggja að ekki séu á sama tíma fleiri en 100 manns í sama rými. Þetta á t.d. við um vinnustaði, skóla, veitingastaði, mötuneyti, kaffihús, skemmtistaði, kvikmyndahús, leikhús, söfn, kirkjur og verslanir. Þessi mörk eiga einnig við um almenningssamgöngur og aðra sambærilega starfsemi. Sérstakar reglur gilda eins og áður um matvöruverslanir.

  • Á samkomum, öllum vinnustöðum og í allri annarri starfsemi sem almenningur hefur aðgang að og þar sem færri en 100 eru saman komnir skulu einstaklingar halda 2ja metra fjarlægð frá öðrum sem búa ekki á sama heimili. Börn fædd 2005 og síðar eru undanþegin.

  • Í öllum rýmum innandyra þar sem umgangur fólks er nokkur skal þrífa eins og unnt er. Aðgengi að handþvotti og handspritti skal vera gott.

  • Framhaldsskólar og háskólar verða opnir en fjöldatakmörkun miðast við 100 einstaklinga í rými. Hvatt til sérstaks hreinlætis, handþvottar og notkunar handspritts.

  • Starfsemi leik- og grunnskóla er undanþegin fjölda- og nálægðartakmörkunum hvað varðar nemendur. Þetta á m.a. við um vistun og kennslu, starfsemi dagforeldra, frístundaheimila og félagsmiðstöðva. Öðrum en nemendum ber að fara eftir ákvæðunum. Þetta á einnig við í mötuneyti eða frímínútum. Áfram er hvatt til sérstaks hreinlætis og handþvottar.

  • Leikskólar mega hafa opið og halda uppi leikskólastarfi. Þrífa skal eða sótthreinsa leikskólabyggingarnar eftir hvern dag.

  • Takmörkun á samkomum nær ekki til alþjóðaflugvalla eða alþjóðahafna, flugvéla eða skipa í millilandaferðum.

 

Hvað er sóttvarnarými /sóttvarnahólf?
Skv. núverandi takmörkunum á samkomum mega hámark 100 manns koma saman innan- sem utandyra. Hvert rými má því ekki taka á móti fleiri en 100 manns að hámarki nema hægt sé að skipta svæðinu upp í 100 manna hólf.

Fjöldatakmörkun fer eftir ákvörðun yfirvalda hverju sinni. Börn fædd 2005 og síðar eru ekki talin með í gestafjölda.

Enginn samgangur (blöndun) á að vera á milli hólfa. Það gengur þvert á tilgang fjöldatakmarkanna að hafa 100 manna hólf en mörg hólf safnist svo saman t.d. í sömu veitingasölu.

Um öll svæði gildir að gestir eiga ekki að koma inn á svæði ef þeir:

  • Eru í sóttkví.
  • Eru í einangrun (einnig meðan beðið er niðurstöðu sýnatöku).
  • Hafa verið í einangrun vegna COVID-19 smits og ekki eru liðnir 14 dagar frá útskrift.
  • Eru með einkenni (kvef, hósta, hita, höfuðverk, bein- eða vöðvaverki, þreytu).

Þeir sem hafa verið erlendis síðustu 14 daga eiga að sýna sérstaka varúð – einnig þrátt fyrir neikvætt próf (skimun) við komu til landsins.

Gestir eru beðnir að virða 2ja metra nándarmörk á milli einstaklinga eins og frekast er unnt.

Auðvelt aðgengi að handþvottaaðstöðu og handspritti þarf að vera til staðar.
Hvert skilgreint hólf þarf að hafa eiginn inngang og útgang.

Salerni þurfa að vera aðskilin fyrir hvert hólf og eru fjögur salerni æskileg fyrir hvert hólf ásamt handþvottaaðstöðu.

Miðasala, veitingasala og önnur þjónusta þarf að vera aðskilin fyrir hvert hólf.
Sameiginlega snertifleti þarf að þrífa og sótthreinsa a.m.k. daglega eða oftar eftir aðstæðum.

Brýna þarf fyrir gestum að gæta ýtrustu varkárni og virða reglur um sóttvarnir. Veggspjöld til áminningar sem hægt er að hengja upp.

 

Af hverju er skimun fyrir kórónuveirunni á flugvellinum hér?
Kórónuveiran SARS-CoV-2 finnst ekki alltaf hjá einkennalausum einstaklingum ef þeir hafa smitast nýlega. Meiri líkur eru á að hún finnist þegar einkenni koma fram. Ef veiran finnst ekki hjá einkennalausum einstaklingi eru samt mun meiri líkur á að hann sé ekki smitaður en hitt.

Aflétting á ferðatakmörkunum tóku gildi þann 15. júní og er ferðalöngum boðið upp á val um sýnatöku eða sóttkví við komu til landsins. Veirupróf (PCR) er framkvæmt. Farþegar sem koma frá áhættusvæðum og ætla að dvelja á Íslandi í 10 daga eða lengur, þurfa frá og með 31. júlí 2020 að fara í tvær sýnatökur; þá fyrri á landamærum við komu og þá síðari á vegum heilsugæslunnar á dvalarstað 4−6 dögum síðar og gæta heimkomusmitgátar dagana á milli. Sjá leiðbeiningar um heimkomusmitgát .

Eins og er þá eru erlend vottorð um próf eða fyrri sýkingu ekki tekin gild. Þeir sem hafa staðfesta sýkingu á Íslandi eru hins vegar undanþegnir sóttkví við komu aftur til landsins. Börn fædd 2005 og síðar eru undanþegin sýnatöku og sóttkví við komu til landsins. Hitamælingar og spurningalistar til farþega frá sýktum svæðum hafa verið notaðir í fyrri faröldrum með litlum sem engum árangri.

 

Hvað geri ég eftir sýnatöku fyrir COVID-19 við komu?
Farið varlega þangað til niðurstöður prófsins berast, sem ætti að vera innan 12 klst. ef lent er á Keflavíkurflugvelli og innan sólarhrings fyrir aðra áfangastaði. Haft er samband við viðkomandi ef prófið er jákvætt. Ef niðurstöður hafa ekki borist innan 24 klst. má ganga út frá því að niðurstaða sé neikvæð.

Haldið kyrru fyrir á heimili eða áfangastað og haldið ykkur í hæfilegri fjarlægð frá öðru fólki. Forðist snertingu eins og faðmlög eða handabönd. Þvoið hendur reglulega og ekki nota almenningssamgöngur. 

Vinsamlegast hafið símann opinn eftir sýnatöku þannig að hægt verði að koma til ykkar upplýsingum um niðurstöður prófsins ef þarf. Þeir sem þurfa að fara í aðra sýnatöku fylgja reglum um heimkomusmitgát þangað til niðurstöður síðari sýnatöku liggja fyrir.

Ef þú mælist ekki með veiruna á prófinu við komu er samt æskilegt að fara varlega fyrstu 14 dagana því niðurstöður prófsins eru ekki alveg óyggjandi. Ef þú veikist og einkenni geta samrýmst COVID-19 þarftu að halda kyrru fyrir og fara í annað próf á næstu heilsugæslustöð. Einkenni COVID-19 geta verið: hiti ≥ 38,5°C, bein- og vöðvaverkir, hósti, andþyngsli, skyndilegar breytingar á bragð- og/eða lyktarskyni, hugsanlega ógleði, uppköst, niðurgangur.

Ef þú færð skilaboð um að veiran hafi greinst hjá þér þarftu að forðast allt samneyti við aðra og undirgangast einangrun þar til frekari rannsóknir hafa farið fram. Hringt verður í þig frá COVID-göngudeild Landspítala og þú boðaður/boðuð í viðtal og blóðsýni. Þar fæst niðurstaða um hvort þú ert smitandi og þurfir áfram einangrun í 14 daga eða hvort þér sé frjálst að fara ferða þinna en áfram að sýna varúð.

Hlaðið niður appinu Rakning C-19. Það hjálpar við að rekja smit ef þörf krefur og veitir mikilvægar upplýsingar um COVID-19. Nánari upplýsingar um appið er að finna á www.covid.is/app

Ef þú finnur fyrir einkennum sem gætu verið vegna COVID-19 geturðu hringt í heilsugæsluna, haft samband við netspjall Heilsuveru.is eða utan dagvinnutíma hringt í Læknavaktina í síma 1700.

 

Smit og smitrakning

Hvað er vitað um smit manna á milli?
COVID-19 smitast á milli einstaklinga. Smitleið er snerti- og dropasmit, svipað og inflúensa. Það þýðir að veiran getur dreifst þegar veikur einstaklingur hóstar, hnerrar eða snýtir sér og annar einstaklingur andar að sér dropum/úða frá þeim veika eða hendur mengast af dropum og viðkomandi ber þær svo upp að andliti sínu.

Með því að hrækja getur hráki borist til annarra og því ætti aldrei að gera það á almannafæri hvorki innanhúss né utandyra.

Mögulegt þykir nú að fólk geti smitað í 1–2 daga áður en einkenni koma fram. Sumir fá einnig lítil sem engin einkenni og geta þó verið smitandi.

 

Hverjir eru í mestri hættu á að smitast af COVID-19?
Nánir aðstandendur einstaklinga sem hafa veikst af COVID-19 eru í mestri hættu á að smitast sjálfir. Einstaklingar sem í starfi sínu eða félagslífi umgangast náið mikinn fjölda einstaklinga eru einnig í meiri smithættu en þeir sem umgangast fáa aðra. Handhreinsun og almennt hreinlæti eru mikilvægasta vörn gegn smiti.
Ákveðnir skilgreindir hópar sem bregðast þurfa við veikindum annarra, s.s. lögregla, bráðaliðar/sjúkraflutningamenn og heilbrigðisstarfsmenn eiga að hafa aðgang að hlífðarbúnaði við sín störf sem dregur verulega úr smithættu við þær aðstæður.

 

Er hægt að sýkjast aftur af COVID-19?
Frekari upplýsingar um þennan sjúkdóm og niðurstöður úr mótefnamælingum í mismunandi löndum hjá mismunandi hópum er beðið, og spurningum um hvort mótefnasvar sé ólíkt milli einstaklinga og hversu lengi ónæmi varir er enn ósvarað. En talið er að þeir sem hafi sýkst af COVID-19 geri það ekki aftur – a.m.k. ekki í einhverja mánuði, jafnvel ár. Þeir sem hafa staðfesta sýkingu hér á landi þurfa því ekki að fara í sóttkví eftir ferðalög við komu til landsins eða ef þeir hafa verið í nánd við sýktan einstakling. Þeir þurfa því heldur ekki sýnatöku (skimun) í tengslum við ferðalög eða smitrakningu. Þeir ættu þó, eins og aðrir, að sýna varúð í samskiptum við aðra. Aðal smitleið COVID-19 er dropasmit en snertismit er einnig þekkt leið og ekki óhugsandi þó það sé ólíklegt að einstaklingur gæti snert hlut og svo annan einstakling og þannig borið smitefni á milli. Því eru allir hvattir til að sinna reglulegri handhreinsun, forðast sameiginlega snertifleti sem mest og virða 2ja metra nándarmörk eins og kostur er.

Hvað er smitrakning?
Umfangsmiklar aðgerðir hafa verið í gangi til að rekja smit, það er að rannsaka hverjir hafa hugsanlega verið útsettir fyrir sýktum einstakling og setja þá í heimasóttkví. Smitrakningateymi almannavarna, tekur ákvörðun í hverju tilfelli fyrir sig hverjir þurfa að fara í sóttkví. Tölulegar upplýsingar styðja mikilvægi þessa en um helmingur þekktra smita hefur greinst hjá fólki sem þegar er í sóttkví. Það þýðir að þetta fólk var heima við í stað þess að vera úti í samfélaginu og þannig mögulega að smita aðra.

 

Hvað gerir smitrakningar smáforritið Rakning-C19?
Smitrakning er flókin og það getur verið erfitt fyrir sýkta að muna nákvæmlega hvar þeir hafa verið og hverja þeir hafa umgengist. Því er komið í notkun smáforrit („app“) sem ætlað er að auðvelda smitrakningu ef á þarf að halda.

Notandi þarf að veita svokallað tvöfalt samþykki, fyrst til að taka forritið í notkun og síðar til miðlunar upplýsinga ef þess gerist þörf.

Smáforritið notar GPS staðsetningu og eru upplýsingar um ferðir viðkomandi eingöngu vistaðar á síma hans. Ef notandi greinist með smit og rakningateymið þarf að rekja ferðir hans þá fær notandi beiðni um að miðla þeim upplýsingum til rakningateymisins. Um leið og rakningateymið biður um aðgang mun það einnig óska eftir kennitölu viðkomandi svo ekki fari á milli mála hver er á bakvið gögnin. Þannig er tryggt að enginn hafi aðgang að þessum upplýsingum nema að notandi vilji. Staðsetningargögnum verður svo eytt um leið og rakningateymið þarf ekki lengur á þeim að halda. Smáforritið hefur einnig að geyma ýmsar gagnlegar upplýsingar um COVID-19 og heilbrigðiskerfið á Íslandi.

 

Bóluefni og meðferð

Er til bóluefni eða lyf gegn nýju kórónaveirunni?
Það er ekkert bóluefni til gegn þessari veiru,þau eru á rannsóknarstigi en mun taka töluverðan tíma að fá þau í notkun.Ekki er vitað um nein veirulyf sem hafa veruleg áhrif á sjúkdómsgang COVID-19 svo staðfest sé. Ýmis lyf eru í notkun í tilraunaskyni og í rannsóknum á mismunandi stöðum. Bráðabirgðarannsóknir á ebólulyfinu Remdesivir við COVID-19 benda til þess að lyfið stytti veikindatímann og hugsanlega lækki dánartíðni. Bóluefni 

 

Hvaða meðferð er í boði?
Engin lyf eða önnur sértæk meðferð var til við þessum sjúkdóm en rannsóknir á ýmsum veirulyfjum eru í gangi og er niðurstaða beðið með eftirvæntingu. Einstök lyf er einnig verið að nota á tilraunastigi fyrir ákveðna sjúklinga. Sýklalyf virka ekki því þau virka á bakteríur en SARS-CoV-2, sem veldur COVID-19, er veira. Lyf gegn árlegri inflúensu virka almennt ekki heldur þó einhver þeirra, t.d. favipravir, sé verið að rannsaka m.t.t. meðferðar á COVID-19. Meðferð beinist enn sem komið er mest að því að sinna grunnþörfum og einkennum eftir ástandi sjúklings (t.d. gefa súrefni, gefa vökva í æð) en lyf eru notuð fyrir suma sjúklinga eftir ástandi. Fyrir sjúklinga innlagða á sjúkrahús hér á landi hafa lyfin Remdesivir og Tocilizumab verið notuð við alvarlegum sjúkdómi.

 

Einkenni og próf

Hver eru einkennin?
Einkenni geta komið fram 1–14 dögum eftir smit en flestir sýna einkenni eftir 5–8 daga. Einkenni líkjast helst inflúensusýkingu, hósti, hiti, kvefeinkenni, bein- og vöðvaverkir og þreyta, stundum með hálsbólgu. Meltingareinkennum (kviðverkir, ógleði/uppköst, niðurgangur) og breytingu eða tapi á bragð- og lyktarskyni er lýst hjá 20–30% sjúklina. COVID-19 getur einnig valdið alvarlegum veikindum með neðri öndunarfærasýkingum og lungnabólgu, sem koma þá oft fram sem öndunarerfiðleikar á 4.–8. degi veikinda. Veikindi geta verið langdregin, jafnvel langdregnari en við inflúensu, og virðist vera hætta á öðrum sýkingum í kjölfarið, s.s. bakteríulungnabólgu, svipað og við inflúensu. 

 

Hverjir eru í mestri hættu á að fá alvarleg einkenni?
Líkur á alvarlegum sjúkdómi hækka með hækkandi aldri, sérstaklega eftir 65–70 ára aldur. Einstaklingar með ákveðin undirliggjandi vandamál eru einnig í aukinni hættu á alvarlegri sýkingu ef þeir fá COVID-19 sjúkdóm. Ekki er vitað nákvæmlega hversu mikið aukin hættan er ef þessi vandamál eru til staðar. Þessi vandamál eru: Hjarta- og æðasjúkdómar og langvinn lungnateppa, sykursýki, mikið skert nýrnastarfsemi, offita (BMI >35) og krabbamein. Líffæraþegar eru einnig taldið í aukinni áhættu. Sjá einnig vef Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar (WHO) og Sóttvarnastofnun Evrópusambandsins (ECDC).

Upplýsingar eru misvísandi um hvort reykingar eru áhættuþáttur fyrir alvarlegri COVID-19 veikindum. Mikilvægt er hins vegar að hætta reykingum vegna ýmissa skaðlegra áhrifa þeirra. Engar rannsóknir eru til um áhrif rafretta á COVID-19 sýkingu en notkun rafretta getur valdið bólgu í öndunarvegum og lungum.
Ekki eru forsendur til þess að segja að sjúklingar á ónæmisbælandi lyfjum séu í aukinni áhættu á að smitast af COVID-19 eða að fá alvarleg veikindi ef þeir smitast. En ef hins vegar er um að ræða verulega ónæmisbælingu t.d. með líftæknilyfi, með eða án sjúkdómshemjandi lyfs, háskammta sterum eða aðra áhættuþætti að auki (sjá að ofan um aðra hópa) er mögulegt að áhætta á alvarlegri sýkingu aukist.

 

Ég tel mig vera í áhættuhópi fyrir alvarlega COVID-19 sýkingu, hvað á ég að gera?
Mjög mikilvægt er að gæta hreinlætis í umgengni við aðra einstaklinga og fresta ferðalögum. Mögulega þurfa einstaklingar í áhættuhópum að forðast margmenni og halda 2ja metra nándarmörk eins og kostur er, sjá leiðbeiningar til áhættuhópa. Einstaklingar geta leitað nánari leiðbeininga til sinna lækna.

 

Hvaða greiningaraðferðir eru notaðar á Íslandi?
Próf til að greina SARS-CoV-2 kórónuveiru er svokallað RT-PCR próf sem er gert á sýkla- og veirufræðideild Landspítala. Læknir metur hvort taka skuli sýni og framkvæmir sýnatöku. Þetta próf er einnig notað við sýnatöku ferðamanna við komu til landsins. Prófið leitar að erfðaefni veirunnar og ef það finnst telst prófið jákvætt (en annars neikvætt). Niðurstöður fást á nokkrum klst. eða næsta morgun.

Skimun einkennalausra einstaklinga í samfélaginu fór fram í sérstöku verkefni Íslenskrar erfðagreiningar í samvinnu við embætti landlæknis og Landspítala á meðan á faraldrinum stóð og Íslensk erfðagreining sá einnig um rannsóknir flestra sýna hjá ferðamönnum við komu til landsins framan af. Sýkla- og veirufræðideild Landspítala sér nú um vinnslu sýna frá landamærum en Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins hefur yfirumsjón með sýnatöku. Fyrir utan ákveðin skimunarverkefni er ekki er almennt mælt með að taka sýni hjá einkennalausum til að leita að COVID-19 en niðurstaða PCR-prófsins er oft neikvæð fyrstu dagana eftir smit áður en einkenni koma fram.

Mótefnamæling er blóðprufa sem mælir svokölluð mótefni sem einstaklingur myndar sem hluta af ónæmissvari við smiti. Þannig er hægt að sjá hver hefur smitast þó honum sé batnað.

Mótefnamælingar hafa verið gerðar hér í samvinnu við Íslenska erfðagreiningu. Hægt er að fá mótefnamælingar gerðar á sýkla- og veirufræðideild Landspítala.

Hvernig hlífðargrímu á að nota?
Í tengslum við heilbrigðisþjónustu skal nota viðeigandi hlífðarbúnað.
Þar sem mælt er með notkun hlífðargrímu fyrir allan almenning, s.s. í innanlandsflugi eða á hársnyrtistofu, má nota einnota hlífðargrímu, s.s. svokallaðar skurðstofugrímur en einnig kemur til greina að nota fjölnota grímur sem uppfylla evrópskar kröfur.

Afar mikilvægt er að nota ekki sömu grímu of lengi og þvo fjölnotagrímur eftir notkun. Einnota grímur á ekki að geyma til að nota aftur.

 

Hvað get ég gert til að forðast smit?

  • Góð handhreinsun er mikilvægasta ráðið til að forðast smit. Handþvottur með vatni og sápu er æskilegastur. Best er að þvo sér um hendur og þurrka vel áður en matvæli eru snert og eða matar er neytt, alltaf eftir salernisferðir og þegar hendurnar mengast. Komist maður ekki í handlaug til að þvo sér er ráðlagt að nota handspritt í stað handþvottar.
  • Handspritt má nota ef hendur eru ekki sýnilega óhreinar eftir snertingu sameiginlegra snertiflata s.s. hurðahúna eða eftir meðhöndlun peninga eða greiðslukorta.
  • Rétt er að forðast náið samneyti við einstaklinga sem eru með almenn kvefeinkenni, hnerra eða hósta. Þeir sem þurfa að hósta og hnerra ættu að gera slíkt í olnbogabót eða í bréfþurrku sem síðan er hent.
  • Grímur nýtast best þegar veikir nota þær til að hindra dreifingu dropa en einnig þegar náið samneyti er óhjákvæmilegt, s.s. fyrir heilbrigðisstarfsmenn eða aðra viðbragðsaðila þegar þeir hlúa að veikum. Í nýjum leiðbeiningum fyrir alþjóðaflugvelli og -flug er mælt með grímum fyrir farþega og framlínustarfsfólk. Sjá nánar um grímur hér fyrir neðan.
  • Við þrif eftir aðra, s.s. í veitingasölum eða á almenningssalernum ætti að nota einnota hanska en mikilvægt er að taka af sér hanska þegar slíkum verkum er lokið og þvo vel hendur. Sjá nánar hér.
  • Hanskar. Við mælum ekki með að hanskar séu notaðir að staðaldri, heldur ekki í verslunum. Það veitir falska öryggiskennd og stöðug notkun ýtir undir að farið sé á milli hreinna og óhreinna hluta, án þess að skipt sé um hanska. Ef fólk vill nota hanska t.d. við afgreiðslu eins og í bakaríum, þá þarf að fara í hreina hanska fyrir hverja afgreiðslu og henda þeim gömlu í ruslaílát.

 

Á ég að nota hlífðargrímu?
Mjög mikilvægt er að nota hlífðargrímur í vissum tilvikum, t.d. ef veikur einstaklingur þarf að vera á ferli, og fyrir viðbragðsaðila eða starfsfólk í heilbrigðisþjónustu sem sinnir veikum einstaklingi. Eins ef viðkvæmur einstaklingur, í áhættuhóp, þarf að fara meðal fólks og vill verja sig.

Hlífðargríma getur verið gagnleg fyrir aðra við ákveðnar aðstæður, sérstaklega ef ekki er hægt að halda 2ja metra fjarlægð frá öðrum einstaklingum. Hlífðargrímur eiga þá helst við þar sem 2ja metra nándarmörk geta ekki gengið, s.s. í flugförum og öðrum samgöngum þar sem ekki er hægt að takmarka fjölda í samræmi við tveggja metra regluna, og eins í þjónustu þar sem návígi er óhjákvæmilega mikið, s.s. við hárgreiðslu, förðun og aðra snyrtingu. Sama gildir um heilbrigðisþjónustu s.s. augnlækningar, tannlækningar og sjúkraþjálfun þar sem návígi er mikið.

Muna þarf, að aðallega er um dropa- og snertismit að ræða, og því er handhreinsun aðalvörnin. Þannig er lítið gagn að ganga með hlífðargrímu, ef maður snertir mengaða hluti og klórar sér svo í auganu eða ber smit í munn eða nef á einhvern hátt. Ef hlífðargríma blotnar (vegna raka í andardrætti) gerir hún ekki gagn og þess vegna þarf að skipta reglulega um grímu. Einnig er mikilvægt að menga ekki hendur þegar gríma er tekin af og hreinsa þær eftir að gríma er tekin niður.

Sjá leiðbeiningar.

Veggspjald

Sjá einnig leiðbeiningar til áhættuhópa.

Hvernig hlífðargrímu á að nota?

Í tengslum við heilbrigðisþjónustu skal nota viðeigandi hlífðarbúnað.
Þar sem mælt er með notkun hlífðargrímu fyrir allan almenning, s.s. í innanlandsflugi eða á hársnyrtistofu, má nota einnota hlífðargrímu, s.s. svokallaðar skurðstofugrímur en einnig kemur til greina að nota fjölnota grímur sem uppfylla evrópskar kröfur.

Afar mikilvægt er að nota ekki sömu grímu of lengi og þvo fjölnotagrímur eftir notkun. Einnota grímur á ekki að geyma til að nota aftur.

Hvernig á að setja á, taka af og henda grímu?

Áður en gríma er snert skyldi hreinsa hendur.

Einnota grímur:

Gríma sett upp:

  • Hreinsið hendur
  • Skoðið grímuna til að vera viss um að hún sé ekki rifin eða með göt.
  • Athugið hvernig gríman á að snúa (á einnota grímum er oft málmhluti eða stíf rönd sem á að fara yfir nefbein).
  • Athugið hvaða hlið grímunnar snýr fram (oft litaða hliðin).
  • Setjið grímuna á andlit. Klípið stífu (málm) rönd grímunnar svo hún lagi sig að nefbeini.
  • Togið neðri hluta grímunnar niður svo hún hylji munn og höku.
  • Hreinsið hendur

Eftir notkun:

  • Hreinsið hendur
  • Takið grímuna af með því að losa lykkjur fyrir aftan eyru (eða losið slaufu bundna á hnakka) og varist að hugsanlega menguð gríman snerti andlit, hendur eða klæði.
  • Hendið grímunni í ruslaílát um leið og hún er tekin af.
  • Hreinsið hendur eftir að hafa snert grímu eða hent grímu í ruslaílát. Notið handspritt, eða ef hendur eru sýnilega óhreinar þvoið þær þá með sápu og vatni.

Margnota grímur:

Gríma sett upp:

  • Hreinsið hendur
  • Skoðið grímuna til að vera viss um að hún sé ekki óhrein eða slitin.
  • Athugið hvernig gríman á að snúa (upp og niður, að andliti og frá).
  • Setjið grímuna á andlit og festið á viðeigandi hátt. Lagið grímuna til svo hún hylji nef, munn og höku.
  • Hreinsið hendur.

Eftir notkun:

  • Hreinsið hendur
  • Takið grímuna af og varist að hugsanlega menguð gríman snerti andlit, hendur eða klæði.
  • Setjið grímuna í poka eða ílát sem hægt er að tæma í þvottakörfu eða þvottavél án þess að koma við grímuna aftur. Ef gríman er snert áður en hún er þvegin þarf að hreinsa vel hendur.
  • Hreinsið hendur 

Getur veiran lifað utan líkama? Getur veiran borist með pappír (dagblöð/bækur/bréf)?
Það er óljóst hvað veiran lifir lengi utan líkama á ýmsu yfirborði ef yfirborð hluta mengast frá sýktum einstakling. Rannsóknir benda til að kórónuveirur (þ.m.t. takmarkaðar rannsóknir á COVID-19 veirunni, SARS-CoV-2) geti lifað utan líkama í einhverjar klukkustundir upp í mesta lagi nokkra daga. Þetta er mismunandi eftir aðstæðum (t.d. tegund yfirborðs, hita og rakastigi umhverfis). Veiran virðist lifa lengur utan líkama á hörðu og köldu yfirborði heldur en á mjúku efni eins og pappa og pappír (van Doramalen, etal. NEJM 17. mars, 2020).

Pósturinn og önnur slík fyrirtæki sem sjá um dreifingu bréfa, blaða og þess háttar eru meðvitaðir um hreinlæti og vinna eftir verklagsreglum sem tryggja hreinlæti og smitgát. Veiran virðist ekki lifa lengi á pappír eða plasti en ekki er alveg vitað hversu lengi. Sýktur einstaklingur þyrfti fyrst að menga pappír með vessa (munnvatni) og viðtakandi að mengast af því með því að snerta og bera í andlit sér svo veiran komist í slímhúð gegnum augu, munn eða nef.

Ef þú hefur áhyggjur að yfirborð gæti verið mengað skaltu þrífa það með vatni og sápu eða sótthreinsiefni. Hreinsa skal hendur með sápu og vatni eða handspritti og varast að snerta andlit (augu, munn eða nef).

 

Get ég smitast af COVID-19 við að opna vörusendingar?
Líkurnar á að sýktur einstaklingur hafi mengað vörur eru mjög litlar og líkur á að smitast af vörusendingu sem hefur tekið tíma í sendingu við mismunandi aðstæður og hitastig eru líka litlar. Ekkert smit hefur verið rakið til mengaðra vörusendinga. 

 

Er hætta á því að matvæli geti borið smit?
Ekkert bendir til þess að kórónuveiran berist með matvælum skv. áliti matvælaöryggisstofnunar Evrópu (EFSA). COVID-19 er ekki matarborinn sjúkdómur. Þeir sem eru í einangrun ættu þó ekki að útbúa mat fyrir aðra þar sem smitleið er snertismit.

 

Getur veiran borist með umbúðum matvæla?
Það er mjög ólíklegt að smitast af COVID-19 við snertingu matvælaumbúða. Handþvottur eftir verslunarferð er samt alltaf góð venja. Fylgið leiðbeiningum um handþvott og smitvarnir.

 

Getur veiran borist með ferskum ávöxtum og grænmeti?
Veiran þrífst ekki í ávöxtum og grænmeti, né öðrum matvælum. Hins vegar gæti hún setið á yfirborði eftir dropasmit (hnerra eða hósta frá sýktum einstaklingi) en ekki er vitað hversu lengi. Matvælastofnun hvetur neytendur, nú sem áður, til að skola vel ávexti og grænmeti fyrir neyslu. Einnig ætti að þvo hendur eftir meðhöndlun matvæla og fyrir neyslu.

Fleiri spurningar og svör er varða matvæli og COVID-19 er að finna á vef Matvælastofnunar.

 

Hvað þýðir að vera útsettur fyrir COVID-19 smiti?

  • Einstaklingur sem hefur umgengist veikan einstakling með COVID-19 hefur verið útsettur. Með því er átt við að hafa verið innan við 1–2 metra frá veikum einstaklingi frá og með 1–2 dögum áður en einkenni hans byrjuðu í 15 mín. eða lengur, hafa snert viðkomandi, sofið í sama rúmi, dvalið í sama húsnæði (snert sömu hluti) eða verið í sama farartæki.
  • Heilbrigðisstarfsmenn sem sinna sjúklingum með COVID-19 hafa líka mögulega verið útsettir, en notkun hlífðarbúnaðar við slík störf minnkar verulega smithættu.
  • Ferðamenn geta verið útsettir fyrir veirunni án þess að vita af því og þess vegna er mælt með sýnatöku og sóttkví þeirra sem hafa verið á áhættusvæðum. Einkenni COVID-19 koma fram innan 14 daga frá smiti, svo aðeins þeir sem hafa verið útsettir innan 14 daga eru álitnir í hættu á að veikjast.

 

Ég var á ferðalagi erlendis, get ég hafa verið útsett(ur) fyrir COVID-19?Einstaklingar sem hafa dvalið erlendis á áhættusvæðum undanfarna 14 daga eru taldir hafa verið útsettir. Þeir sem koma til landsins geta valið að fara í sýnatöku við komuna eða fara annars í sóttkví. Ef einkenna verður vart skal hafa samband við heilsugæslustöð eða Læknavaktina í síma 1700 til að fá frekari ráðleggingar. Með dvöl erlendis er átt við a.m.k. 24 klst. á áhættusvæði. Sjá leiðbeiningar um sóttkví.

 

Ég hef verið útsett(ur) fyrir COVID-19 smiti, hvað á ég að gera?
Ef þú hefur á einhvern hátt komist í snertingu við einstakling með sjúkdóminn, en hefur engin einkenni sjúkdómsins nú, er þér bent á að hafa samband við þína heilsugæslustöð eða vaktsíma Læknavaktarinnar í 1700 til að fá nánari leiðbeiningar.  

 

Ég hef verið útsett(ur) fyrir COVID-19 smiti og er að veikjast, hvað á ég að gera?
Ef þú hefur einkenni COVID-19 (hiti, hósti, andþygsli, kvefeinkenni eða hálssærindi, bein- og vöðvaverkir eða þreyta, stundum með hálsbólgu, meltingareinkennum eða skyndileg breytingu á lyktar- og bragðskyni) eða hefur á einhvern hátt komist í snertingu við einstakling með sjúkdóminn, er þér bent á að hafa samband við heilsugæsluna þína eða Læknavaktina í síma 1700 til að fá nánari leiðbeiningar. Ef um neyðartilvik er að ræða, hringið í 112.

Ekki fara á sjúklingamóttöku, heilsugæslu, Læknavakt eða sjúkrahús án þess að hafa látið vita af þér fyrirfram. Meðan þú bíður niðurstöðu læknisskoðunar getur verið gagnlegt að fara eftir leiðbeiningum fyrir einstaklinga í einangrun. Ef sýni er tekið skal viðkomandi vera í einangrun og fylgja þeim leiðbeiningum á meðan beðið er niðurstöðu. 

 

Sóttkví og einangrun

Hvað er sóttkví?
Sóttkví er notuð þegar einstaklingur hefur mögulega smitast af sjúkdómi en er ekki ennþá veikur (er einkennalaus). Þú gætir hafa smitast ef þú hefur verið á ferðalagi á skilgreindum áhættusvæðum eða þú hefur umgengist fólk sem svo greinist með COVID-19. Aðrir á þínu heimili sem voru útsettir fyrir smiti á sama tíma geta verið samtímis í sóttkví á sama stað. Mikilvægt er að fylgja leiðbeiningum um sóttkví á heimili. Heimild sóttvarnalæknis til að grípa til slíkra ráðstafana er lögð fram í 12. grein sóttvarnalaga.

Heimkomusmitgát er mildara form af sóttkví. Hér má finna leiðbeiningar um hvað má og hvað má ekki í heimkomusmitgát.

Mega einstaklingar sem eru í sóttkví en ekki á sama heimili halda áfram umgengni hver við annan?
Nei. Það lengir sóttkví þegar þeir veikjast svo einn af öðrum, einnig er mögulega hætta á smitmögnun sem er þekkt fyrirbæri við aðrar veirusýkingar svo sem hlaupabólu, þ.e. að þeir sem eru útsettir endurtekið eða yfir langan tíma fái alvarlegri einkenni.

 

Hvernig fæ ég vottorð/staðfestingu um sóttkví?
Einstaklingar þurfa að vera skráðir í sóttkví til að hægt sé að gefa út staðfestingu/vottorð um slíkt. Rakningateymi sér um að skrá einstaklinga í sóttkví skv. fyrirskipun sóttvarnalæknis vegna ferðalaga eða nándar við staðfest tilfelli.

  • Þegar skráning er frágengin þá er hægt að sækja staðfestingu/vottorð um skráða sóttkví á heilsuvera.is með rafrænum skilríkjum.
  • Ef einstaklingar eru ekki með rafræn skilríki og þurfa staðfestingu/vottorð um skráða sóttkví þá geta þeir sent beiðni á mottaka@landlaeknir.is með efnislínuna: „Staðfesting á sóttkví“ og fá það þá sent í tölvupósti.

Hér má sjá myndband sem sýnir hvernig hægt er að nálgast staðfestingu/vottorð vegna sóttkvíar á Heilsuveru.

 

Er hægt að fá undanþágu frá sóttkví?
Ekki er veitt alger undanþága frá sóttkví ef tilefni er til sóttkvíar s.s. vegna ferðalags eða mögulegrar útsetningar.

Einstaklingar geta ekki fengið undanþágu frá sóttkví vegna persónulegra aðstæðna, s.s. vegna jarðarfara eða veikinda ættingja. Einstaklingar sem eru í sóttkví vegna ferðar til Íslands geta hins vegar verið viðstaddir jarðarför ástvinar skv. sérstökum leiðbeiningum. Ef sóttkví er vegna tengsla við COVID-19 veikan einstakling má einstaklingur ekki vera viðstaddur jarðarför eða aðrar athafnir vegna andláts.

Fyrirtæki geta sótt um undanþágu frá heimasóttkví fyrir ákveðin verkefni. Sóttvarnalæknir metur hverja umsókn og veitir undanþágu ef lýsing á aðstæðum gefur til kynna að sóttvarnaráðstafanir séu fullnægjandi (sjá Hverjir geta fengið undanþágu frá sóttkví). Þar eru einnig hlekkir á umsóknir um undanþágu. Varúðarráðstafanir á vinnustað þurfa að vera til staðar (sjá Procedures for workplace quarantine). Á svipaðan máta geta vísindamenn, fjölmiðlafólk og kvikmyndagerðamenn sem hér þurfa að sinna rannsóknum eða ákveðnum verkefnum sótt um undanþágu við sambærilegar aðstæður.

Þeir sem hafa staðfesta sýkingu á Íslandi eru undanþegnir sóttkví við komu aftur til landsins (og þurfa því heldur ekki að fara í sýnatöku við komuna). Hægt er að senda beiðni fyrir staðfestingu á fyrri COVID-19 sýkingu (vegna ferðalaga) á mottaka@landlaeknir.is með efnislínuna: „Staðfesting á fyrri COVID-19 sýkingu“.

 

Hvað er einangrun?
Einangrun á við sjúklinga með einkenni og staðfestan sjúkdóm (eða bíður eftir niðurstöðu). Sjá leiðbeiningar fyrir einstaklinga í einangrun. Heimild sóttvarnalæknis til að grípa til slíkra ráðstafana er lögð fram í 12. grein sóttvarnalaga.

Á meðan þú ert í einangrun mun starfsfólk heilbrigðisþjónustu hafa samband við þig daglega. Fleiri en einn sem greinst hafa með smit mega dveljast saman í einangrun.

Einangrun er strangara úrræði en sóttkví og leggur því auknar kröfur á þann sem er í einangrun umfram þær sem gilda um sóttkví.

 

Hvernig fæ ég vottorð um einangrun?

  • Læknisvottorð vegna einangrunar má fá hjá lækni COVID-göngudeildar Landspítala við útskrift.
  • Hægt er að senda beiðni fyrir staðfestingu á fyrri COVID-19 sýkingu (vegna ferðalaga) á mottaka@landlaeknir.is með efnislínuna: „Staðfesting á fyrri COVID-19 sýkingu“.

 

Hvað er úrvinnslusóttkví?
Úrvinnslusóttkví hefur verið notað yfir ráðstöfun þar sem sóttkví er skipuð á meðan unnið er að smitrakningu. Meðan á úrvinnslusóttkví stendur eru aðilar í sóttkví (einstaklingur, heimili, bær, landsvæði) og þeir fara eftir leiðbeiningum um sóttkví, nema ef allir á heimili eru undir þessari ráðstöfun þá má einn af hverju heimili yfirgefa heimilið í einu til að afla aðfanga.

Úrvinnslusóttkvíin gildir ekki um lífsnauðsynlega starfsemi á svæðinu, s.s. hjúkrunarheimili, sjúkrahús og dreifingu og verslun með matvæli og eldsneyti.

 

Hvernig er einangrun aflétt eftir COVID-19 sýkingu?
Læknar COVID-19-teymis Landspítala sjá um útskriftarsímtöl fyrir einstaklinga sem útskrifast úr einangrun. Þeir þurfa að uppfylla bæði eftirfarandi skilyrði og staðfesta það í samtali við lækni:

  • Að komnir séu a.m.k. 14 dagar frá greiningu/jákvæðu sýni (greiningarsýni).
  • Að hafa verið einkennalausir í 7 daga.

Þá fá allir þau tilmæli að huga sérstaklega vel að handþvotti og hreinlæti í tvær vikur eftir að einangrun hefur verið aflétt. Þá ber þeim einnig að forðast umgengni við viðkvæma einstaklinga svo sem eldra fólk og einstaklinga með undirliggjandi sjúkdóma í a.m.k. 2 vikur.

Sérstök tilvik:

  • Einkennalausir einstaklingar: Krafist er að einstaklingur hafi verið alveg hitalaus, alveg laus við slappleika/veikindatilfinningu, hósta, mæði og nefrennsli í viku, í 14 daga frá jákvæðu prófi.
  • Sambýlisfólk í sóttkví og einangrun saman: Aflétta má sóttkví sambýlismanna þess sem var í einangrun þegar liðnir eru 14 dagar frá seinustu útsetningu (bein snerting, náin umgengni, deilt salerni, nálægð undir 1–2 m í 15 mín. eða meira) þeirra fyrir veika einstaklingnum. Sambýlisfólk á við alla á sama heimili, einnig börn.
  • Sambýlisfólk allt í einangrun saman: Þegar fyrsta einstaklingnum í hópnum batnar, er hægt að leysa hann úr einangrun (sbr. að ofan) með því skilyrði að hinir veiku verði áfram í einangrun gagnvart hinum læknaða og öðrum. Ef ekki er hægt að aðskilja hinn læknaða frá hinum sem ennþá eru veikir, verður að hafa þá alla saman og er þá einangrun ekki aflétt fyrr en sá seinasti útskrifast úr einangrun. Mikilvægt er að allir heimilismenn þrífi sig og heimili vel áður en einangrun er aflétt. Sambýlisfólk á við alla á sama heimili, einnig börn
  • Heilbrigðisstarfsfólk: Sömu reglur og um aðra, þarf þó að huga að verkefnum viðkomandi þegar hann snýr aftur til starfa (viðkvæmir hópar). Læknir og yfirmaður meta hvert tilfelli fyrir sig.

 

Ferðalög 

Ég er á ferðalagi og komin með einkenni sýkingar, hvað á ég að gera?
Ef þú ert erlendis og færð einkenni sem gætu verið vegna COVID-19 máttu ekki fara í flug. Það á að útiloka COVID-19 sýkingu þar sem þú ert. Ef einkenni reynast ekki vera vegna COVID-19 og ekki um eiginleg veikindi að ræða má fara í flug (helst innan 24 tíma frá læknisskoðun/prófi en reglur geta verið mismunandi eftir löndum) með vottorð um að einkennin séu ekki vegna COVID-19. Ekki er mælt með að fljúga meðan veikindi standa þar sem það getur valdið smithættu fyrir aðra í vélinni og ótta, þótt ekki sé um COVID-19 að ræða.
Einkennalausir einstaklingar sem eru á ferðalagi sem fá einkenni á leiðinni, ættu að láta áhöfn flugvélar vita af sér og biðja um grímu, passa handhreinsun o.fl.

 

Ég á bókaða ferð til útlanda, á ég að hætta við að fara?
Sóttvarnalæknir og íslensk stjórnvöld ráða Íslendingum frá ónauðsynlegum ferðalögum. Enn eru flest lönd skilgreind sem áhættusvæði.

  • Einstaklingar með áhættuþætti fyrir alvarlegum öndunarfærasýkingum (sjá "Hverjir eru í mestri hættu á að fá alvarleg einkenni?") ættu að hafa samráð við sinn lækni ef ferð er talin nauðsynleg.

 

Getur fólk þurft að fara aftur í sóttkví sem kemur að utan?
Öllum sem koma til landsins frá áhættusvæðum er skylt að velja milli sýnatöku fyrir COVID-19 við komuna eða fara í 14 daga sóttkví.

Einstaklingar sem koma frá áhættusvæðum og ætla að dvelja á Íslandi í 10 daga eða lengur, þurfa frá og með 31. júlí 2020 að fara í tvær sýnatökur; þá fyrri á landamærum við komu og þá síðari á vegum heilsugæslunnar á dvalarstað 4−6 dögum síðar og gæta heimkomusmitgátar dagana á milli. Sjá leiðbeiningar um heimkomusmitgát.

Ferðamenn fylla út forskráningarform fyrir komu m.a. um persónuupplýsingar, dvalarstaði og heilbrigði. Farþegar velja þar einnig hvort þeir kjósi sýnatöku eða sóttkví. Ferðamenn bera sjálfir gisti- og uppihaldskostnað meðan á sóttkví stendur enda hafi þeir komið sjálfviljugir hingað til lands þrátt fyrir kröfu stjórnvalda um sóttkví. Börn fædd 2005 eða síðar eru undanþegin forskráningu, sýnatöku og sóttkví vegna ferðalaga. Sjá nánar upplýsingar fyrir komufarþega.

 

Má ég nota almenningssamgöngur eftir að ég lendi í Keflavík (innanlandsflug/rútu/leigubíl)?
Komufarþegar þurfa ekki að sæta sóttkví uns niðurstöður úr prófi teknu við komu eru tilkynntar, en þeim er bent á að gæta ýtrustu smitvarna og huga að heilsu sinni og annarra. Þvo hendur og/eða nota handspritt, forðast að snerta sameiginlega snertifleti, varast að snerta andlit (augu, munn og nef) með óþvegnum höndum, og takmarka nánd við aðra (tryggja 2ja metra nándarmörk eins og kostur er). Í heimkomusmitgát má nota almenningssamgöngur til að komast á áfangastað.

Mælt er með að nota grímu í almenningssamgöngum þar sem er ekki hægt að gæta að 2gja metra nándarmörkum.

Einstaklingar eru beðnir að vera sem minnst á ferðinni og takmarka notkun á almenningssamgöngum (t.d. betra að nota leigubíl eða bílaleigubíl heldur en fara í rútu eða innanlandsflug).
Ef þú færð einkenni innan tveggja daga frá því að þú komst heim þá myndi smitrakningateymi almannavarna hafa samband og rekja ferðir þínar aftur um tvo daga. Loftgæðin eru betri í flugvél en þeir sem sitja við hlið þér og hugsanlega ferðafélagar þurfa að fara í sóttkví. Hins vegar þyrfti öll rútan að fara í sóttkví ef þú ferðast með rútu. Ef þú ferðast í bíl með öðrum eru það einungis aðrir sem voru með þér í bílnum sem þurfa að fara í sóttkví.

Ef fólk sem fer í sóttkví er ekki með bíl á Keflavíkurflugvelli þá er t.d. hægt að biðja ættingja eða vini um að keyra á tveimur bílum til Keflavíkur, skilja annan eftir og skilja lyklana eftir fyrir ferðalangana til að taka bílinn heim. Eða taka bílaleigubíl. Eins má nota leigubíl ef í sóttkví enda starfa þeir eftir ákveðnum reglum.

 

Ég er að koma erlendis frá og þarf að gista í Reykjavík áður en ég fer út á land, hvað geri ég?
Í lagi er að gista í Reykjavík eða halda áfram út á land enda skráir þú dvalarstaði við komu til landsins. Komufarþegar þurfa ekki að sæta sóttkví uns niðurstöður úr prófi teknu við komu eru tilkynntar, en þeim er bent á að gæta ýtrustu smitvarna og huga að heilsu sinni og annarra. Þvo hendur og/eða nota handspritt, forðast að snerta sameiginlega snertifleti, varast að snerta andlit (augu, munn og nef) með óþvegnum höndum, og takmarka nánd við aðra (tryggja 2ja metra nándarmörk eins og kostur er). Þú verður að sjá um það sjálfur/sjálf um hvar þú gistir og meta aðstæður. Hægt er að bóka hótel eða gistihús. Hótel og gistihús bjóða einnig upp á gistingu fyrir þá sem eru í sóttkví. Sjá einnig vef Ferðamálastofu. En biðlað er til þess að halda í lágmarki samneyti við annað fólk og leggja ofuráherslur á hreinlæti og önnur sóttvarnaráð.

 

Húsdýr/gæludýr

Geta húsdýr eða gæludýr smitast af COVID-19 veirunni, og geta þau orðið veik?
Talið er að veiran sé upprunin í dýrum, líklega leðurblökum en veiran er nú aðlöguð að mönnum og er fyrst og fremst vandamál meðal manna. Ekki hefur verið sýnt fram á smit frá húsdýrum eða gæludýrum til manna eða annarra dýra. Veiran hefur greinst í sýnum sem tekin voru úr hundum sýktra einstaklinga, en hundarnir sjálfir voru ekki veikir. Einnig hefur kórónaveiran greinst í sýnum úr köttum með væg öndunarfæraeinkenni. Engar vísbendingar eru um að þessi dýr hafi borið smit í fólk né önnur dýr heldur talið að dýrin hafi smitast frá eigendum. Matvælastofnun fylgist með þekkingarþróun á þessu sviði.

 

Geta einstaklingar sem eru smitaðir af COVID-19 veirunni eða eru í sóttkví verið í kringum gæludýrin sín?
Það er engin ástæða fyrir fólk að vera ekki með gæludýrunum sínum og þau geta veitt mikilvægan andlegan stuðning við erfiðar aðstæður. Að þvo hendur eftir snertingu við dýr er góð venja og almennt ætti að forðast að kyssa dýr eða að dýr sleiki andlit eða hendur fólks. Það er í lagi að fara út með hundinn að því gefnu að leiðbeiningum varðandi sóttkví í heimahúsi og einangrun í heimahúsi sé fylgt.

 

Get ég gætt dýra einhvers sem er smitaður af COVID-19 veirunni eða er í sóttkví í heimahúsi?
Já, þú getur gætt gæludýra einstaklinga sem eru í sóttkví eða eru veikir af COVID-19 veirunni, en gæta þarf fyllsta hreinlætis. Forðast skal að láta gæludýr sleikja andlit eða hendur og ávallt skal þvo hendur eftir snertingu við dýrin.

 

Ætti fólk sem hefur verið erlendis að takmarka snertingu við dýr þegar það snýr aftur heim?
Fyrir einstaklinga sem eru með matvælaframleiðandi dýr á heimili eða í nálægð við heimili, er mælt með því að takmarka snertingu við slík dýr meðan á sóttkví eða einangrun stendur eða á meðan beðið er niðurstöðu úr sýnatöku ef slíkt á við. Matvælastofnun minnir líka á að einstaklingur sem hefur verið í snertingu við húsdýr erlendis umgangist ekki matvælaframleiðandi dýr á Íslandi í 48 klukkustundir.

Fleiri spurningar og svör varðandi umgengni við dýr er að finna á vef Matvælastofnunar.  

 


Fyrst birt 30.01.2020
Síðast uppfært 10.08.2020

<< Til baka