Spurningar og svör varðandi kórónuveiruna SARS-CoV-2 og COVID-19

Um kórónuveiruna SARS-CoV-2

Hvað er kórónaveira?
Kórónuveirur eru stór fjölskylda veira sem valda ýmsum sjúkdómum hjá mönnum og dýrum (m.a. fuglum og spendýrum). Kórónuveirur eru þekkt orsök kvefs en aðrar kórónaveirur geta einnig valdið alvarlegri lungnabólgu og jafnvel dauða. Fyrri sjúkdómshrinur sem vitað er að voru af völdum kórónuveiru voru SARS sem barst frá Kína á árunum 2002–2003 og MERS í Mið-Austurlöndum frá árinu 2012. SARS og MERS voru minna smitandi en inflúensa, en ollu faröldrum á ákveðnum svæðum og á sjúkrahúsum. Dánartíðni SARS- og MERS-sýkinganna var einnig mun hærri en fyrir inflúensu.

 

Hvað er vitað um þessa kórónuveiru og faraldurinn á þessu stigi?
Orsök núverandi faraldurs er ný tegund kórónuveiru sem hefur ekki áður greinst í mönnum. Veiran var fyrst nefnd 2019-nCoV en vegna mikils skyldleika við SARS veiruna hlaut hún nafnið SARS-CoV-2 og sjúkdómurinn sem hún veldur kallast COVID-19. Veiran var fyrst ekki talin eins skæð og SARS eða MERS kórónaveirur sem höfðu 10% og 35% dánartíðni, en í ljós kom að hún er mjög smitandi og þessi faraldur hefur nú þegar haft mun meiri áhrif á heimsvísu en SARS og MERS faraldrarnir höfðu. 

 

Eru börn og unglingar í hættu?
Hlutfallslega fá smit af COVID-19 hafa greinst hjá börnum á leik- og grunnskólaaldri, flest börn fá væg einkenni og einnig benda upplýsingar til að börn smiti sjaldan aðra þó það geti gerst og þá sérstaklega innan heimilis. Allir geta samt sýkst af kórónuveiru en mjög lítið virðist vera um alvarlegar sýkingar meðal barna. Rétt er að ítreka hreinlæti og sérstaklega tíðan handþvott við öll börn bæði í skólanum og annars staðar. 

Upplýsingar á covid.is og á vef Umboðsmanns barna.

 

Eru börn með langvinna sjúkdóma í sérstakri áhættu?
Börn á öllum aldri hafa smitast af veirunni en mörg smituð börn hafa fundist við leit í kringum önnur tilfelli en ekki vegna eigin veikinda. Lítið virðist vera um alvarlegar sýkingar meðal barna. Börn með ákveðna langvinna sjúkdóma þola mögulega COVID-19 sýkingu verr en önnur börn og gætu fengið alvarlegri einkenni ef þau sýkjast (Sjá skjal um áhættuhópa). Best er að ræða stöðu hvers og eins við lækni barnsins. Rétt er að ítreka hreinlæti og sérstaklega tíðan handþvott við öll börn bæði í skólanum og annars staðar.

 

Eru barnshafandi konur í sérstakri áhættu?
Hingað til hafa ekki komið fram upplýsingar um að barnshafandi konur væru í aukinni áhættu á alvarlegum veikindum vegna COVID-19 umfram aukna áhættu sem tengist meðgöngu almennt. Líkami kvenna verður fyrir ýmsum breytingum á meðgöngu sem gerir barnshafandi konur almennt viðkvæmari fyrir sýkingum. Nýjar rannsóknir benda nú til að barnshafandi konur smitist ekki frekar af COVID-19 en ef þær sýkjast þá gætu þær verið líklegri til að leggjast inn á gjörgæslu og hugsanlega þurfa á öndunaraðstoð að halda og að dánartíðni sé jafnvel hærri en hjá jafnöldrum. Hærri aldur (>35 ára), ofþyngd, háþrýstingur og sykursýki virðast meðvirkandi áhættuþættir. En margt er enn óljóst og beðið er frekari niðurstaðna úr rannsóknum. Barnshafandi konur ættu því, eins og aðrir, að huga vel að almennri smitgát og hreinlæti og að leita ráða hjá sýnum lækni. Konur sem eru þungaðar og með aðra áhættuþætti er einnig sérstaklega bent á að ræða við sinn lækni.
Sjá einnig skjal um áhættuhópa.

Hér má finna upplýsingar frá heilsugæslunni á vef heilsugæslunnar um meðgöngu, mæðravernd og COVID-19.

 

Getur veiran lifað utan líkama? Getur veiran borist með pökkum eða pappír (dagblöð/bækur/bréf)?
Almennt lifa kórónuveirur ekki lengi utan líkama. Það er óljóst hvað SARS-CoV-2 veiran lifir lengi utan líkama á ýmsu yfirborði ef hlutir mengast frá sýktum einstakling. Rannsóknir benda til að kórónuveirur (þ.m.t. takmarkaðar rannsóknir á COVID-19 veirunni) geti lifað utan líkama í einhverjar klukkustundir upp í nokkra daga. Þetta er mismunandi eftir aðstæðum (t.d. tegund yfirborðs, hita og rakastigi umhverfis). SARS-CoV-2 veiran virðist lifa lengur utan líkama á hörðu og köldu yfirborði heldur en á mjúku efni eins og pappa og pappír (van Doramalen, et al. NEJM 17. mars, 2020).

Pósturinn og önnur slík fyrirtæki sem sjá um dreifingu bréfa, blaða og þess háttar eru meðvitaðir um hreinlæti og vinna eftir verklagsreglum sem tryggja hreinlæti og smitgát. Veiran virðist ekki lifa lengi á pappa, pappír eða plasti en ekki er alveg vitað hversu lengi. Sýktur einstaklingur þyrfti fyrst að menga hlutinn með vessa (munnvatni) og viðtakandi að mengast af því með því að snerta hlut og bera svo hendur í andlit sér svo veiran komist í slímhúð gegnum augu, munn eða nef.

Ef yfirborð gæti verið mengað skyldi þrífa það með vatni og sápu eða sótthreinsiefni. Síðan skyldi hreinsa hendur með sápu og vatni eða handspritti og varast að snerta andlit (augu, munn eða nef).

 

Aðgerðir á Íslandi

Hvað er verið að gera á Íslandi?
Viðbúnaður á Íslandi er samkvæmt viðbragðsáætlun sóttvarnalæknis og almannavarnadeildar ríkislögreglustjóra. Það hefur verið gripið til umfangsmikilla aðgerða til að hefta útbreiðslu faraldursins.

  • Frá 6.3.2020 var unnið samkvæmt neyðarstigi áætlunar um heimsfaraldur.
  • Þann 25.05.2020 var almannavarnastigi breytt niður á hættustig.
  • Grundvallaratriði er að greina smit snemma, einangra hinn sýkta og setja þá sem ástæða er til í sóttkví til að forða því að þeir smiti aðra.
  • Snemma í faraldrinum var ráðist í að fræða almenning um smitvarnir. Þ.a.m. vefurinn covid.is 
  • Mikil áhersla er lögð á að vernda aldraða og aðra áhættuhópa.
  • Takmörkun á samkomum og starfsemi var komið á.
  • Leiðbeiningar til heilbrigðisstarfsmanna voru uppfærðar og gefnar út.
  • Leiðbeiningar til almennings um hvernig eigi að nálgast heilbrigðiskerfið ef grunur vaknar um COVID-19 voru gefnar út.
  • Viðbragðsáætlanir fyrir alþjóðaflugvelli og hafnir landsins voru gefnar út.
  • Heilbrigðisstofnanir hafa uppfært sínar viðbragðsáætlanir.
  • Frá og með 20. mars er útlendingum, sem hvorki eru EES- né EFTA-borgarar, óheimilt að koma til landsins nema þeir geti sýnt fram á að för þeirra sé vegna brýnna erinda. Nánar um þetta og undanþágur má finna á vef Útlendingastofnunar. Sóttvarnalæknir mælir með að Íslendingar og erlendir ríkisborgarar sem eru búsettir á Íslandi sleppi ónauðsynlegum ferðalögum erlendis á áhættusvæði COVID-19 meðan heimsfaraldur gengur yfir.
  • Allir sem komu til landsins frá áhættusvæði frá 24. apríl til 15. júní var skylt að fara í sóttkví í 14 daga frá komu.
  • Frá 15. júní er ferðamönnum gefinn kostur á að velja sýnatöku fyrir COVID-19 við komu til landsins og fá þá undanþágu frá sóttkví ef sýni er neikvætt.
  • Frá 19. ágúst þurfa allir ferðamenn að velja tvær sýnatökur við komuna eða sóttkví í 14 daga. Er þá fyrri sýnatakan á landamærunum en sú seinni 5 dögum síðar og ef hún er neikvæð er sóttkví aflétt. Sjá nánar á covid.is 
  • Ferðamenn fylla út forskráningarform fyrir komu m.a. um persónuupplýsingar, dvalarstaði og heilbrigði. Farþegar velja þar hvort þeir kjósi sýnatöku eða sóttkví.
    • Ferðamenn sem velja sóttkví bera sjálfir gisti- og uppihaldskostnað enda hafi þeir komið sjálfviljugir hingað til lands þrátt fyrir kröfu stjórnvalda um sóttkví.
    • Börn fædd 2005 eða síðar eru undanþegin forskráningu, sýnatöku og sóttkví vegna ferðalaga.
    • Þeir sem hafa greinst með COVID-19 sýkingu á Íslandi, eða greinst með mótefni á Íslandi, eru undanþegnir sóttkví (og sýnatöku) enda hafi þeir staðfestingu á því.
    • Áhafnir flugvéla og flutningaskipa búsettar á Íslandi sem fylgt hafa sérstökum varúðarráðstöfunum í vinnuferð eru undanþegnar sóttkví sem og áhafnir skipa sem hafa verið á sjó í a.m.k. 14 daga og engin veikindi um borð eru undanþegnir sóttkví.
  • Upplýsingum til ferðamanna um hvernig eigi að nálgast heilbrigðiskerfið vegna veikinda er dreift með ýmsum leiðum.
  • Einstaklingar sem greinast með COVID-19 fara í einangrun og  þeir sem hafa umgengist viðkomandi sjúkling náið síðustu 24–48 tímana áður en einkenni hans komu fram þurfa að fara í sóttkví. Fyrirmæli um hverjir þurfa að fara í sóttkví koma frá yfirvöldum í hverju tilfelli fyrir sig.
  • Einstaklingar sem þurfa óvænt að fara í sóttkví eða einangrun en eiga ekki hér samastað eða ekki er fýsilegt að séu heima við í sóttkví eða einangrun geta fengið inni í sóttvarnahúsi á vegum yfirvalda í samráði við heilbrigðisyfirvöld á hverjum stað.
  • Frá upphafi COVID-19 faraldursins hefur útsettum einstaklingum verið gert að fara í 14 daga sóttkví skv. leiðbeiningum sóttvarnalæknis. Frá 14. september 2020 eiga þessir einstaklingar kost á að mæta í PCR skimun eftir 7 daga til að stytta sóttkví. Ef engin ummerki eru um veiruna þá losnar viðkomandi úr sóttkvínni. Næstu 7 dagana þurfa þeir samt að gæta vel að sínum sóttvörnum og forðast samneyti við viðkvæma einstaklinga. Sýnataka þessi er einstakling að kostnaðarlausu.

 

Hvað þýðir takmörkun á samkomum (samkomubann)?

  • Samkomutakmarkanir: Gildandi takmörkun samkvæmt reglugerð á samkomum vegna farsóttar með breytingum gildir til og með 17. nóvember 2020 (kl. 23:59). Samkomutakmarkanir eru gerðar til að draga úr dreifingu smits í samfélaginu. Sjá nánar covid.is
  • Takmörkun á samkomum nær ekki til alþjóðaflugvalla eða alþjóðahafna, flugvéla eða skipa í millilandaferðum.

Hvert á að beina fyrirspurnum um skólastarf og COVID-19?

Ný reglugerð heilbrigðisráðherra um takmörkun á skólastarfi vegna hertra sóttvarnaaðgerða tekur gildi 3. nóvember. Sjá frétt. Skólastjórnendur veita upplýsingar um fyrirkomulag kennslu og sóttvarnir í hverjum skóla. Almennum fyrirspurnum um sóttvarnaráðstafanir í leik- og grunnskólum og viðmið í ljósi COVID-19 má beina á netfangið svandis@samband.is sem hefur milligöngu um að koma þeim til viðeigandi yfirvalda sem sjá um að svara þeim. Fyrirspurnum um starf framhalds- og háskóla og framhaldsfræðslu skal beint til mennta- og menningarmálaráðuneytisins gegnum netfangið khh@mrn.is.

 

Hvað er sóttvarnarými?

Uppskipting í sóttvarnahólf er sóttvarnaráðstöfun og ein af leiðunum til að takmarka útbreiðslu á COVID-19 á Íslandi. Gefnar hafa verið út leiðbeiningar um uppskiptingu í sóttvarnahólf og eiga þær við um alla hólfaskiptingu utanhúss og innandyra. Sjá nánar um skiptingu í sóttvarnahólf.

Fjöldatakmörkun fer eftir ákvörðun yfirvalda hverju sinni. Börn fædd 2005 og síðar eru ekki talin með í gestafjölda.

Um öll svæði gildir að gestir eiga ekki að koma inn á svæði ef þeir:

  • Eru í sóttkví.
  • Eru í einangrun (einnig meðan beðið er niðurstöðu sýnatöku).
  • Hafa verið í einangrun vegna COVID-19 smits og ekki eru liðnir 14 dagar frá útskrift.
  • Eru með einkenni (kvef, hósta, hita, höfuðverk, bein- eða vöðvaverki, þreytu).

Þeir sem hafa verið erlendis síðustu 14 daga eiga að sýna sérstaka varúð – einnig þrátt fyrir neikvætt próf (skimun) við komu til landsins.

Gestir eru beðnir að virða 1 metra nándarmörk á milli einstaklinga eins og frekast er unnt.

Rými þurfa að vera aðskilin með a.m.k. 2 metra háu skilrúmi eða 1 metra bili sem ekki má fara yfir.

Auðvelt aðgengi að handþvottaaðstöðu og handspritti þarf að vera til staðar.
Hvert skilgreint rými þarf að hafa eiginn inngang og útgang.

Salerni þurfa að vera aðskilin fyrir hvert rými ásamt handþvottaaðstöðu.

Miðasala, veitingasala og önnur þjónusta þarf að vera aðskilin fyrir hvert hólf.
Sameiginlega snertifleti þarf að þrífa og sótthreinsa a.m.k. daglega eða oftar eftir aðstæðum.

Brýna þarf fyrir gestum að gæta ýtrustu varkárni og virða reglur um sóttvarnir. Veggspjöld til áminningar sem hægt er að hengja upp.

 

Af hverju er skimun fyrir kórónuveirunni á flugvellinum hér?
Kórónuveiran SARS-CoV-2 finnst ekki alltaf hjá einkennalausum einstaklingum ef þeir hafa smitast nýlega. Meiri líkur eru á að hún finnist þegar einkenni koma fram. Ef veiran finnst ekki hjá einkennalausum einstaklingi eru samt mun meiri líkur á að hann sé ekki smitaður en hitt.

Aflétting á ferðatakmörkunum tóku gildi þann 15. júní. Farþegar sem koma til Íslands frá og með 19. ágúst geta valið á milli þess að fara í tvær sýnatökur vegna COVID-19 með 5-6 daga sóttkví á milli þar til niðurstaða seinni sýnatöku liggur fyrir, eða sleppa sýnatöku og sitja í 14 daga sóttkví frá komunni til landsins. Börn fædd árið 2005 eða síðar eru undanþegin sýnatöku og sóttkví. . Sjá nánar covid.is

Eins og er þá eru erlend vottorð um próf eða fyrri sýkingu ekki tekin gild. Þeir sem hafa staðfesta sýkingu á Íslandi eru hins vegar undanþegnir sóttkví við komu aftur til landsins.  Hitamælingar og spurningalistar til farþega frá sýktum svæðum hafa verið notaðir í fyrri faröldrum með litlum sem engum árangri.

 

Hvað geri ég eftir sýnatöku fyrir COVID-19 við komu?
Fylgja þarf reglum um sóttkví þar til niðurstöður prófsins berast, sem ætti að vera innan sólarhrings. Haft er samband við viðkomandi ef prófið er jákvætt. Ef niðurstöður hafa ekki borist innan 24 klst. er prófið neikvætt. Hægt er að senda fyrirspurnir eftir 24 klst. á netspjall covid.is.

Haldið kyrru fyrir á heimili eða áfangastað og haldið ykkur í hæfilegri fjarlægð frá öðru fólki. Forðist snertingu eins og faðmlög eða handabönd. Þvoið hendur reglulega og ekki nota almenningssamgöngur. 

Vinsamlegast hafið símann opinn eftir sýnatöku þannig að hægt verði að koma til ykkar upplýsingum um niðurstöður prófsins ef þarf. Þeir sem þurfa að fara í aðra sýnatöku fylgja reglum um sóttkví þangað til niðurstöður síðari sýnatöku liggja fyrir.

Ef þú mælist ekki með veiruna á prófinu við komu er samt æskilegt að fara varlega því niðurstöður prófsins eru ekki alveg óyggjandi. Mikilvægt er að mæta í seinni sýnatöku á boðuðum degi. Ef þú veikist og einkenni geta samrýmst COVID-19 þarftu að halda kyrru fyrir og fara í annað próf á næstu heilsugæslustöð. Einkenni COVID-19 geta verið: hiti ≥ 38°C, bein- og vöðvaverkir, hósti, andþyngsli, skyndilegar breytingar á bragð- og/eða lyktarskyni, hugsanlega ógleði, uppköst, niðurgangur.

Ef þú færð skilaboð um að veiran hafi greinst hjá þér þarftu að forðast allt samneyti við aðra og undirgangast einangrun þar til frekari rannsóknir hafa farið fram. Hringt verður í þig frá COVID-göngudeild Landspítala og þú boðaður/boðuð í viðtal og blóðsýni. Þar fæst niðurstaða um hvort þú ert smitandi og þurfir áfram einangrun í 14 daga eða hvort þér sé frjálst að fara ferða þinna en áfram að sýna varúð.

Hlaðið niður appinu Rakning C-19. Það hjálpar við að rekja smit ef þörf krefur og veitir mikilvægar upplýsingar um COVID-19. Nánari upplýsingar um appið er að finna á www.covid.is/app

Ef þú finnur fyrir einkennum sem gætu verið vegna COVID-19 geturðu hringt í heilsugæsluna, haft samband við netspjall Heilsuveru.is eða utan dagvinnutíma hringt í Læknavaktina í síma 1700.

 

Smit og smitrakning

Hvað er vitað um smit manna á milli?
COVID-19 smitast á milli einstaklinga. Smitleið er snerti- og dropasmit, svipað og inflúensa. Það þýðir að veiran getur dreifst þegar veikur einstaklingur hóstar, hnerrar eða snýtir sér og annar einstaklingur andar að sér dropum/úða frá þeim veika eða hendur mengast af dropum og viðkomandi ber þær svo upp að andliti sínu.

Með því að hrækja getur hráki borist til annarra og því ætti aldrei að gera það á almannafæri hvorki innanhúss né utandyra.

Mögulegt þykir nú að fólk geti smitað í 1–2 daga áður en einkenni koma fram. Sumir fá einnig lítil sem engin einkenni og geta þó verið smitandi.

 

Hverjir eru í mestri hættu á að smitast af COVID-19?
Nánir aðstandendur einstaklinga sem hafa veikst af COVID-19 eru í mestri hættu á að smitast sjálfir. Einstaklingar sem í starfi sínu eða félagslífi umgangast náið mikinn fjölda einstaklinga eru einnig í meiri smithættu en þeir sem umgangast fáa aðra. Handhreinsun og almennt hreinlæti eru mikilvægasta vörn gegn smiti.
Ákveðnir skilgreindir hópar sem bregðast þurfa við veikindum annarra, s.s. lögregla, bráðaliðar/sjúkraflutningamenn og heilbrigðisstarfsmenn eiga að hafa aðgang að hlífðarbúnaði við sín störf sem dregur verulega úr smithættu við þær aðstæður.

 

Er hægt að sýkjast aftur af COVID-19?
Frekari upplýsingar um þennan sjúkdóm og niðurstöður úr mótefnamælingum í mismunandi löndum hjá mismunandi hópum er beðið, og spurningum um hvort mótefnasvar sé ólíkt milli einstaklinga og hversu lengi ónæmi varir er enn ósvarað. En talið er að þeir sem hafi sýkst af COVID-19 geri það ekki aftur – a.m.k. ekki í einhverja mánuði, jafnvel ár. Þeir sem hafa staðfesta sýkingu hér á landi þurfa því ekki að fara í sóttkví eftir ferðalög við komu til landsins eða ef þeir hafa verið í nánd við sýktan einstakling. Þeir þurfa því heldur ekki sýnatöku (skimun) í tengslum við ferðalög eða smitrakningu. Þeir ættu þó, eins og aðrir, að sýna varúð í samskiptum við aðra. Aðal smitleið COVID-19 er dropasmit en snertismit er einnig þekkt leið og ekki óhugsandi þó það sé ólíklegt að einstaklingur gæti snert hlut og svo annan einstakling og þannig borið smitefni á milli. Því eru allir hvattir til að sinna reglulegri handhreinsun, forðast sameiginlega snertifleti sem mest og virða 2ja metra nándarmörk eins og kostur er.

Hvað er smitrakning?
Umfangsmiklar aðgerðir hafa verið í gangi til að rekja smit, það er að rannsaka hverjir hafa hugsanlega verið útsettir fyrir sýktum einstakling og setja þá í heimasóttkví. Smitrakningateymi almannavarna, tekur ákvörðun í hverju tilfelli fyrir sig hverjir þurfa að fara í sóttkví. Tölulegar upplýsingar styðja mikilvægi þessa en um helmingur þekktra smita hefur greinst hjá fólki sem þegar er í sóttkví. Það þýðir að þetta fólk var heima við í stað þess að vera úti í samfélaginu og þannig mögulega að smita aðra.

 

Hvað gerir smitrakningar smáforritið Rakning-C19?
Smitrakning er flókin og það getur verið erfitt fyrir sýkta að muna nákvæmlega hvar þeir hafa verið og hverja þeir hafa umgengist. Því er komið í notkun smáforrit („app“) sem ætlað er að auðvelda smitrakningu ef á þarf að halda. Nánar.

Notandi þarf að veita svokallað tvöfalt samþykki, fyrst til að taka forritið í notkun og síðar til miðlunar upplýsinga ef þess gerist þörf.

Smáforritið notar GPS staðsetningu og eru upplýsingar um ferðir viðkomandi eingöngu vistaðar á síma hans. Ef notandi greinist með smit og rakningateymið þarf að rekja ferðir hans þá fær notandi beiðni um að miðla þeim upplýsingum til rakningateymisins. Um leið og rakningateymið biður um aðgang mun það einnig óska eftir kennitölu viðkomandi svo ekki fari á milli mála hver er á bakvið gögnin. Þannig er tryggt að enginn hafi aðgang að þessum upplýsingum nema að notandi vilji. Staðsetningargögnum verður svo eytt um leið og rakningateymið þarf ekki lengur á þeim að halda. Smáforritið hefur einnig að geyma ýmsar gagnlegar upplýsingar um COVID-19 og heilbrigðiskerfið á Íslandi.

 

Bóluefni og meðferð

Er til bóluefni eða lyf gegn nýju kórónaveirunni?
Það er ekkert bóluefni til gegn þessari veiru,þau eru á rannsóknarstigi en mun taka töluverðan tíma að fá þau í notkun.Ekki er vitað um nein veirulyf sem hafa veruleg áhrif á sjúkdómsgang COVID-19 svo staðfest sé. Ýmis lyf eru í notkun í tilraunaskyni og í rannsóknum á mismunandi stöðum. Bráðabirgðarannsóknir á ebólulyfinu Remdesivir við COVID-19 benda til þess að lyfið stytti veikindatímann og hugsanlega lækki dánartíðni. Bóluefni 

 

Hvaða meðferð er í boði?
Engin lyf eða önnur sértæk meðferð var til við þessum sjúkdóm en rannsóknir á ýmsum veirulyfjum eru í gangi og er niðurstaða beðið með eftirvæntingu. Einstök lyf er einnig verið að nota á tilraunastigi fyrir ákveðna sjúklinga. Sýklalyf virka ekki því þau virka á bakteríur en SARS-CoV-2, sem veldur COVID-19, er veira. Lyf gegn árlegri inflúensu virka almennt ekki heldur þó einhver þeirra, t.d. favipravir, sé verið að rannsaka m.t.t. meðferðar á COVID-19. Meðferð beinist enn sem komið er mest að því að sinna grunnþörfum og einkennum eftir ástandi sjúklings (t.d. gefa súrefni, gefa vökva í æð) en lyf eru notuð fyrir suma sjúklinga eftir ástandi. Fyrir sjúklinga innlagða á sjúkrahús hér á landi hafa lyfin Remdesivir og Tocilizumab verið notuð við alvarlegum sjúkdómi.

 

Einkenni og próf

Hver eru einkennin?
Einkenni geta komið fram 1–14 dögum eftir smit en flestir sýna einkenni eftir 5–8 daga. Einkenni líkjast helst inflúensusýkingu, hósti, hiti, kvefeinkenni, bein- og vöðvaverkir og þreyta, stundum með hálsbólgu. Meltingareinkennum (kviðverkir, ógleði/uppköst, niðurgangur) og breytingu eða tapi á bragð- og lyktarskyni er lýst hjá 20–30% sjúklina. COVID-19 getur einnig valdið alvarlegum veikindum með neðri öndunarfærasýkingum og lungnabólgu, sem koma þá oft fram sem öndunarerfiðleikar á 4.–8. degi veikinda. Veikindi geta verið langdregin, jafnvel langdregnari en við inflúensu, og virðist vera hætta á öðrum sýkingum í kjölfarið, s.s. bakteríulungnabólgu, svipað og við inflúensu. Þá hefur borið á að sumir glími við langvarandi fylgikvilla svo sem þreytu og orkuleysi.

 

Hverjir eru í mestri hættu á að fá alvarleg einkenni?
Líkur á alvarlegum sjúkdómi hækka með hækkandi aldri, sérstaklega eftir 65–70 ára aldur. Einstaklingar með ákveðin undirliggjandi vandamál eru einnig í aukinni hættu á alvarlegri sýkingu ef þeir fá COVID-19 sjúkdóm. Ekki er vitað nákvæmlega hversu mikið aukin hættan er ef þessi vandamál eru til staðar. Þessi vandamál eru: Hjarta- og æðasjúkdómar og langvinnir lungnasjúkdómar, sykursýki, mikið skert nýrnastarfsemi, offita (BMI >35) og krabbamein. Líffæraþegar eru einnig taldið í aukinni áhættu. Sjá einnig vef Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar (WHO) og Sóttvarnastofnun Evrópusambandsins (ECDC).

Upplýsingar eru misvísandi um hvort reykingar eru áhættuþáttur fyrir alvarlegri COVID-19 veikindum. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin (WHO) hefur birt yfirlit sem gefur til kynna aukna áhættu á alvarlegum veikindum hjá reykingafólki. Mikilvægt er hins vegar að hætta reykingum vegna ýmissa skaðlegra áhrifa þeirra. Engar rannsóknir eru til um áhrif rafretta á COVID-19 sýkingu en notkun rafretta getur valdið bólgu í öndunarvegum og lungum.

Ekki eru forsendur til þess að segja að sjúklingar á ónæmisbælandi lyfjum séu í aukinni áhættu á að smitast af COVID-19 eða að fá alvarleg veikindi ef þeir smitast. En ef hins vegar er um að ræða verulega ónæmisbælingu t.d. með líftæknilyfi, með eða án sjúkdómshemjandi lyfs, háskammta sterum eða aðra áhættuþætti að auki (sjá að ofan um aðra hópa) er mögulegt að áhætta á alvarlegri sýkingu aukist.

 

Ég tel mig vera í áhættuhópi fyrir alvarlega COVID-19 sýkingu, hvað á ég að gera?
Mjög mikilvægt er að gæta hreinlætis í umgengni við aðra einstaklinga og fresta ferðalögum. Mögulega þurfa einstaklingar í áhættuhópum að forðast margmenni og halda 1 metra nándarmörk eins og kostur er, sjá leiðbeiningar til áhættuhópa. Einstaklingar geta leitað nánari leiðbeininga til sinna lækna.

 

Hvaða greiningaraðferðir eru notaðar á Íslandi?
Próf til að greina SARS-CoV-2 kórónuveiru er svokallað RT-PCR próf sem er gert á sýkla- og veirufræðideild Landspítala. Læknir metur hvort taka skuli sýni vegna einkenna og framkvæmir sýnatöku. Þetta próf er einnig notað við sýnatöku ferðamanna við komu til landsins og seinni sýnatöku 5 dögum síðar. Prófið leitar að erfðaefni veirunnar og ef það finnst telst prófið jákvætt (en annars neikvætt). Niðurstöður fást á nokkrum klst. eða næsta dag.

Skimun einkennalausra einstaklinga í samfélaginu fór fram í sérstöku verkefni Íslenskrar erfðagreiningar í samvinnu við embætti landlæknis og Landspítala. Íslensk erfðagreining hefur einnig séð um rannsóknir flestra sýna hjá ferðamönnum við komu til landsins. Sýkla- og veirufræðideild Landspítala sér nú um vinnslu sýna í samvinnu við Íslenska erfðagreiningu en Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins hefur yfirumsjón með sýnatöku á landamærum. Heilsugæslan á landsbyggðinni sér um sýnatökur í öðrum umdæmum. Fyrir utan ákveðin skimunarverkefni er ekki er almennt mælt með að taka sýni hjá einkennalausum til að leita að COVID-19 en niðurstaða PCR-prófsins er oft neikvæð fyrstu dagana eftir smit áður en einkenni koma fram.

Mótefnamæling er blóðprufa sem mælir svokölluð mótefni sem einstaklingur myndar sem hluta af ónæmissvari við smiti. Þannig er hægt að sjá hver hefur smitast þó honum sé batnað.

Mótefnamælingar hafa verið gerðar hér í samvinnu við Íslenska erfðagreiningu. Einnig er hægt er að fá mótefnamælingar gerðar á sýkla- og veirufræðideild Landspítala og rannsóknarstofum sem hafa til þess sérstakt leyfi.

Hvernig hlífðargrímu á að nota?
Í tengslum við heilbrigðisþjónustu skal nota viðeigandi hlífðarbúnað.
Þar sem mælt er með notkun hlífðargrímu fyrir allan almenning, s.s. í innanlandsflugi eða á hársnyrtistofu, má nota einnota hlífðargrímu, s.s. svokallaðar skurðstofugrímur en einnig kemur til greina að nota fjölnota grímur sem uppfylla evrópskar kröfur.

Afar mikilvægt er að nota ekki sömu grímu of lengi og þvo fjölnotagrímur eftir notkun. Einnota grímur á ekki að geyma til að nota aftur.

 

Hvað get ég gert til að forðast smit?

  • Góð handhreinsun er mikilvægasta ráðið til að forðast smit. Handþvottur með vatni og sápu er æskilegastur. Best er að þvo sér um hendur og þurrka vel áður en matvæli eru snert og eða matar er neytt, alltaf eftir salernisferðir og þegar hendurnar mengast. Komist maður ekki í handlaug til að þvo sér er ráðlagt að nota handspritt í stað handþvottar.
  • Handspritt má nota ef hendur eru ekki sýnilega óhreinar eftir snertingu sameiginlegra snertiflata s.s. hurðahúna eða eftir meðhöndlun peninga eða greiðslukorta.
  • Rétt er að forðast náið samneyti við einstaklinga sem eru með almenn kvefeinkenni, hnerra eða hósta. Þeir sem þurfa að hósta og hnerra ættu að gera slíkt í olnbogabót eða í bréfþurrku sem síðan er hent.
  • Grímur nýtast best þegar veikir nota þær til að hindra dreifingu dropa en einnig þegar náið samneyti er óhjákvæmilegt. 
  • Við þrif eftir aðra, s.s. í veitingasölum eða á almenningssalernum ætti að nota einnota hanska en mikilvægt er að taka af sér hanska þegar slíkum verkum er lokið og þvo vel hendur
  • Hanskar. Við mælum ekki með að hanskar séu notaðir að staðaldri, heldur ekki í verslunum. Það veitir falska öryggiskennd og stöðug notkun ýtir undir að farið sé á milli hreinna og óhreinna hluta, án þess að skipt sé um hanska. Ef fólk vill nota hanska t.d. við afgreiðslu eins og í bakaríum, þá þarf að fara í hreina hanska fyrir hverja afgreiðslu og henda þeim gömlu í ruslaílát.

 

Á ég að nota hlífðargrímu?
Grímur eru mikilvæg viðbót við einstaklingsbundnar sóttvarnir, og nauðsynlegar þar sem erfitt er að virða fjarlægðarmörk. Munum að þær koma ekki í stað handþvottar og annarra sóttvarna. Sjá covid.is

Muna þarf, að aðallega er um dropa- og snertismit að ræða, og því er handhreinsun aðalvörnin. Þannig er lítið gagn að ganga með hlífðargrímu, ef maður snertir mengaða hluti og klórar sér svo í auganu eða ber smit í munn eða nef á einhvern hátt. Ef gríma blotnar (vegna raka í andardrætti) gerir hún ekki gagn og þess vegna þarf að skipta reglulega um grímu. Einnig er mikilvægt að menga ekki hendur þegar gríma er tekin af og hreinsa þær eftir að gríma er tekin niður.

Sjá leiðbeiningar.

Veggspjald

Sjá einnig leiðbeiningar til áhættuhópa.

 

Hvernig andlitshlíf (grímu) á að nota?
Í tengslum við heilbrigðisþjónustu skal nota viðeigandi hlífðarbúnað.
Þar sem mælt er með notkun grímu fyrir allan almenning, s.s. í innanlandsflugi eða á hársnyrtistofu, má nota einnota grímu, s.s. svokallaðar skurðstofugrímur en einnig kemur til greina að nota fjölnota grímur sem uppfylla evrópskar kröfur.

Afar mikilvægt er að nota ekki sömu grímu of lengi og þvo fjölnotagrímur eftir notkun. Einnota grímur á ekki að geyma til að nota aftur.

Hvernig á að setja á, taka af og henda grímu?

Áður en gríma er snert skyldi hreinsa hendur.

Einnota grímur:

Gríma sett upp:

  • Hreinsið hendur
  • Skoðið grímuna til að vera viss um að hún sé ekki rifin eða með göt.
  • Athugið hvernig gríman á að snúa (á einnota grímum er oft málmhluti eða stíf rönd sem á að fara yfir nefbein).
  • Athugið hvaða hlið grímunnar snýr fram (oft litaða hliðin).
  • Setjið grímuna á andlit. Klípið stífu (málm) rönd grímunnar svo hún lagi sig að nefbeini.
  • Togið neðri hluta grímunnar niður svo hún hylji munn og höku.
  • Hreinsið hendur

Eftir notkun:

  • Hreinsið hendur
  • Takið grímuna af með því að losa lykkjur fyrir aftan eyru (eða losið slaufu bundna á hnakka) og varist að hugsanlega menguð gríman snerti andlit, hendur eða klæði.
  • Hendið grímunni í ruslaílát um leið og hún er tekin af.
  • Hreinsið hendur eftir að hafa snert grímu eða hent grímu í ruslaílát. Notið handspritt, eða ef hendur eru sýnilega óhreinar þvoið þær þá með sápu og vatni.

Margnota grímur:

Gríma sett upp:

  • Hreinsið hendur
  • Skoðið grímuna til að vera viss um að hún sé ekki óhrein eða slitin.
  • Athugið hvernig gríman á að snúa (upp og niður, að andliti og frá).
  • Setjið grímuna á andlit og festið á viðeigandi hátt. Lagið grímuna til svo hún hylji nef, munn og höku.
  • Hreinsið hendur.

Eftir notkun:

  • Hreinsið hendur
  • Takið grímuna af og varist að hugsanlega menguð gríman snerti andlit, hendur eða klæði.
  • Setjið grímuna í poka eða ílát sem hægt er að tæma í þvottakörfu eða þvottavél án þess að koma við grímuna aftur. Ef gríman er snert áður en hún er þvegin þarf að hreinsa vel hendur.
  • Hreinsið hendur 

Getur veiran lifað utan líkama? Getur veiran borist með pappír (dagblöð/bækur/bréf)?
Það er óljóst hvað veiran lifir lengi utan líkama á ýmsu yfirborði ef yfirborð hluta mengast frá sýktum einstakling. Rannsóknir benda til að kórónuveirur (þ.m.t. takmarkaðar rannsóknir á COVID-19 veirunni, SARS-CoV-2) geti lifað utan líkama í einhverjar klukkustundir upp í mesta lagi nokkra daga. Þetta er mismunandi eftir aðstæðum (t.d. tegund yfirborðs, hita og rakastigi umhverfis). Veiran virðist lifa lengur utan líkama á hörðu og köldu yfirborði heldur en á mjúku efni eins og pappa og pappír (van Doramalen, etal. NEJM 17. mars, 2020).

Pósturinn og önnur slík fyrirtæki sem sjá um dreifingu bréfa, blaða og þess háttar eru meðvitaðir um hreinlæti og vinna eftir verklagsreglum sem tryggja hreinlæti og smitgát. Veiran virðist ekki lifa lengi á pappír eða plasti en ekki er alveg vitað hversu lengi. Sýktur einstaklingur þyrfti fyrst að menga pappír með vessa (munnvatni) og viðtakandi að mengast af því með því að snerta og bera í andlit sér svo veiran komist í slímhúð gegnum augu, munn eða nef.

Ef þú hefur áhyggjur að yfirborð gæti verið mengað skaltu þrífa það með vatni og sápu eða sótthreinsiefni. Hreinsa skal hendur með sápu og vatni eða handspritti og varast að snerta andlit (augu, munn eða nef).

 

Get ég smitast af COVID-19 við að opna vörusendingar?
Líkurnar á að sýktur einstaklingur hafi mengað vörur eru mjög litlar og líkur á að smitast af vörusendingu sem hefur tekið tíma í sendingu við mismunandi aðstæður og hitastig eru líka litlar. Ekkert smit hefur verið rakið til mengaðra vörusendinga. 

 

Er hætta á því að matvæli geti borið smit?
Ekkert bendir til þess að kórónuveiran berist með matvælum skv. áliti matvælaöryggisstofnunar Evrópu (EFSA). COVID-19 er ekki matarborinn sjúkdómur. Þeir sem eru í einangrun ættu þó ekki að útbúa mat fyrir aðra þar sem smitleið er snertismit.

 

Getur veiran borist með umbúðum matvæla?
Það er mjög ólíklegt að smitast af COVID-19 við snertingu matvælaumbúða. Handþvottur eftir verslunarferð er samt alltaf góð venja. Fylgið leiðbeiningum um handþvott og smitvarnir.

 

Getur veiran borist með ferskum ávöxtum og grænmeti?
Veiran þrífst ekki í ávöxtum og grænmeti, né öðrum matvælum. Hins vegar gæti hún setið á yfirborði eftir dropasmit (hnerra eða hósta frá sýktum einstaklingi) en ekki er vitað hversu lengi. Matvælastofnun hvetur neytendur, nú sem áður, til að skola vel ávexti og grænmeti fyrir neyslu. Einnig ætti að þvo hendur eftir meðhöndlun matvæla og fyrir neyslu.

Fleiri spurningar og svör er varða matvæli og COVID-19 er að finna á vef Matvælastofnunar.

 

Hvað þýðir að vera útsettur fyrir COVID-19 smiti?

  • Einstaklingur sem hefur umgengist veikan einstakling með COVID-19 hefur verið útsettur. Með því er átt við að hafa verið innan við 1–2 metra frá veikum einstaklingi frá og með 1–2 dögum áður en einkenni hans byrjuðu í 15 mín. eða lengur, hafa snert viðkomandi, sofið í sama rúmi, dvalið í sama húsnæði (snert sömu hluti) eða verið í sama farartæki.

  • Heilbrigðisstarfsmenn sem sinna sjúklingum með COVID-19 hafa líka mögulega verið útsettir, en notkun hlífðarbúnaðar við slík störf minnkar verulega smithættu.

  • Ferðamenn geta verið útsettir fyrir veirunni án þess að vita af því og þess vegna er mælt með sýnatöku og sóttkví þeirra sem hafa verið á áhættusvæðum. Einkenni COVID-19 koma fram innan 14 daga frá smiti, svo aðeins þeir sem hafa verið útsettir innan 14 daga eru álitnir í hættu á að veikjast.

Ég hef verið útsett(ur) fyrir COVID-19 smiti, hvað á ég að gera?

Ef þú hefur á einhvern hátt komist í snertingu við einstakling með sjúkdóminn, en hefur engin einkenni sjúkdómsins nú, er þér bent á að hafa samband við þína heilsugæslustöð í gegnum síma eða heilsuvera.is eða vaktsíma Læknavaktarinnar í 1700 til að fá nánari leiðbeiningar.  

 

Ég hef verið útsett(ur) fyrir COVID-19 smiti og er að veikjast, hvað á ég að gera?
Ef þú hefur einkenni COVID-19 (hiti, hósti, andþygsli, kvefeinkenni eða hálssærindi, bein- og vöðvaverkir eða þreyta, stundum með meltingareinkennum eða skyndileg breytingu á lyktar- og bragðskyni) eða hefur á einhvern hátt komist í snertingu við einstakling með sjúkdóminn, er þér bent á að hafa samband við heilsugæsluna þína í gegnum síma eða heilsuvera.is eða Læknavaktina í síma 1700 til að fá nánari leiðbeiningar. Ef um neyðartilvik er að ræða, hringið í 112.

Ekki fara á sjúklingamóttöku, heilsugæslu, Læknavakt eða sjúkrahús án þess að hafa látið vita af þér fyrirfram. Meðan þú bíður niðurstöðu læknisskoðunar getur verið gagnlegt að fara eftir leiðbeiningum fyrir einstaklinga í einangrun. Ef sýni er tekið skal viðkomandi vera í einangrun og fylgja þeim leiðbeiningum á meðan beðið er niðurstöðu. 

 

Sóttkví og einangrun

Hvað er sóttkví?
Sóttkví er notuð þegar einstaklingur hefur mögulega smitast af sjúkdómi en er ekki ennþá veikur (er einkennalaus). Þú gætir hafa smitast ef þú hefur verið á ferðalagi á skilgreindum áhættusvæðum eða þú hefur umgengist fólk sem svo greinist með COVID-19. Aðrir á þínu heimili sem voru útsettir fyrir smiti á sama tíma geta verið samtímis í sóttkví á sama stað. Mikilvægt er að fylgja leiðbeiningum um sóttkví á heimili. Heimild sóttvarnalæknis til að grípa til slíkra ráðstafana er lögð fram í 12. grein sóttvarnalaga.

 

Mega einstaklingar sem eru í sóttkví en ekki á sama heimili halda áfram umgengni hver við annan?
Nei. Það lengir sóttkví þegar þeir veikjast svo einn af öðrum, einnig er mögulega hætta á smitmögnun sem er þekkt fyrirbæri við aðrar veirusýkingar svo sem hlaupabólu, þ.e. að þeir sem eru útsettir endurtekið eða yfir langan tíma fái alvarlegri einkenni.

 

Hvernig fæ ég vottorð/staðfestingu um sóttkví?
Einstaklingar þurfa að vera skráðir í sóttkví vegna nándar við smitaðan einstakling til að hægt sé að gefa út staðfestingu/vottorð um slíkt.

  • Þegar sóttkví skv. beinum fyrirmælum vegna nándar við tilfelli er lokið er hægt að sækja staðfestingu/vottorð um sóttkví á heilsuvera.is með rafrænum skilríkjum.
  • Ef einstaklingar eru ekki með rafræn skilríki og þurfa staðfestingu/vottorð um skráða sóttkví skv. beinum fyrirmælum vegna nándar við tilfelli þá geta þeir sent beiðni á mottaka@landlaeknir.is með efnislínuna: „Staðfesting á sóttkví“ og fá það þá sent í tölvupósti.
  • Ekki eru gefin út vottorð vegna sóttkvíar eftir ferðalög. Reglur um sóttkví eftir ferðalög gilda um alla sem koma til landsins skv. reglugerð ráðherra og er ekki eru gefin út sérstök vottorð vegna þessa.
  • Ekki eru gefin út vottorð vegna svokallaðar úrvinnslusóttkvíar (sjá um það hugtak hér að neðan) enda tímabundin ráðstöfun en ekki formleg sóttkví skv. beinum fyrirmælum.

Hér má sjá myndband sem sýnir hvernig hægt er að nálgast staðfestingu/vottorð vegna sóttkvíar á Heilsuveru.

 

Er hægt að fá undanþágu frá sóttkví?
Ekki er veitt alger undanþága frá sóttkví ef tilefni er til sóttkvíar s.s. vegna ferðalags eða mögulegrar útsetningar.

Einstaklingar geta ekki fengið undanþágu frá sóttkví vegna persónulegra aðstæðna, s.s. vegna jarðarfara eða veikinda ættingja. Einstaklingar sem eru í sóttkví geta hins vegar verið viðstaddir jarðarför ástvinar skv. sérstökum leiðbeiningum. Ef sóttkví er vegna tengsla við COVID-19 veikan einstakling má einstaklingur ekki vera viðstaddur jarðarför eða aðrar athafnir vegna andláts.

Fyrirtæki geta sótt um undanþágu frá heimasóttkví fyrir ákveðin verkefni. Þetta er þá ekki eiginleg undanþága frá sóttkví heldur sérstök vinnusóttkví. Sóttvarnalæknir metur hverja umsókn og veitir undanþágu ef lýsing á aðstæðum gefur til kynna að sóttvarnaráðstafanir séu fullnægjandi (sjá Hverjir geta fengið undanþágu frá sóttkví). Þar eru einnig hlekkir á umsóknir um undanþágu. Varúðarráðstafanir á vinnustað þurfa að vera til staðar (sjá Procedures for workplace quarantine). Á svipaðan máta geta vísindamenn, fjölmiðlafólk og kvikmyndagerðamenn sem hér þurfa að sinna rannsóknum eða ákveðnum verkefnum sótt um vinnusóttkví

Þeir sem hafa staðfesta sýkingu á Íslandi eru undanþegnir sóttkví við komu aftur til landsins (og þurfa því heldur ekki að fara í sýnatöku við komuna). Hægt er fá slík vottorð á heilsuvera.is eða ef ekki með rafræn skilríki að senda beiðni fyrir staðfestingu á fyrri COVID-19 sýkingu á mottaka@landlaeknir.is með efnislínuna: „Staðfesting á fyrri COVID-19 sýkingu“. Þetta gildir um jákvæð PCR-próf eftir útskrift og jákvæð mótefni mæld hjá Íslenskri erfðagreiningu. Vottorð vegna mótefna mældra hjá heilsugæslu (Landspítala) eða á öðrum rannsóknarstofum með starfsleyfi til slíkra mælinga þarf að sækja til heimilislæknis eða annars læknis en ekki til embættis landlæknis.

 

Sóttkví vegna nándar við COVID-19 tilfelli (þekkt útsetning) og sýnataka til að stytta sóttkví.
Frá upphafi COVID-19 faraldursins hefur útsettum einstaklingum verið gert að fara í 14 daga sóttkví skv. leiðbeiningum sóttvarnalæknis. Frá 14. september 2020 eiga þessir einstaklingar kost á að mæta í PCR skimun eftir 7 daga til að stytta sóttkví. Ef engin ummerki eru um veiruna þá losnar viðkomandi úr sóttkvínni. Næstu 7 dagana þurfa þeir samt að gæta vel að sínum sóttvörnum og forðast samneyti við viðkvæma einstaklinga. Sýnataka þessi er einstakling að kostnaðarlausu. 

Þegar einstaklingur er skráður í sóttkví fær hann skilaboð í Heilsuveru (ef með rafræn skilríki) eða tölvupóst með upplýsingum um heimasóttkví og um sýnatöku til að stytta sóttkví. Strikamerki er síðan sent kvöldið fyrir boðaðan dag í gegnum Heilsuveru (ef með rafræn skilríki) eða tölvupóst. T.d. ef einstaklingur er settur í sóttkví á mánudegi er skimun næsta mánudag og strikamerki kemur á sunnudagskvöld. Ef viðkomandi getur ekki mætt á boðuðum degi af einhverjum ástæðum er hægt að mæta síðar og lengist þá sóttkví eftir því. Ekki er hægt að mæta fyrr.

Fólk með einkenni um COVID-19 á ekki að mæta í skimun án þess að hafa samband fyrst við heilsugæsluna í síma eða með skilaboðum á Heilsuveru, á dagvinnutíma, eða utan dagvinnutíma við Læknavaktina í síma 1700. Í neyðartilvikum skal hringja í 112.

Hér eru upplýsingar um sýnatökustaði og opnunartíma á vef embættis landlæknis. 

Þangað til niðurstaða sýnatöku er ljós þarf viðkomandi að fylgja reglum um sóttkví. Ef niðurstaða  sýnatöku er neikvæð þá er sóttkví hætt. Skilaboð um neikvæð sýni munu berast í Heilsuveru (ef með rafræn skilríki) eða sem SMS skilaboð. Ef sýni reynist jákvætt er haft samband við einstakling símleiðis. Ekkert svar 36 klst. eftir skimun þýðir að sýni var neikvætt. Eftir 36 klst. er hægt að beina fyrirspurnum til netspjalls á covid.is og þar er einnig hægt að fá nánari upplýsingar.

Hvað er einangrun?
Einangrun á við sjúklinga með einkenni og staðfestan sjúkdóm (eða bíður eftir niðurstöðu). Sjá leiðbeiningar fyrir einstaklinga í einangrun. Heimild sóttvarnalæknis til að grípa til slíkra ráðstafana er lögð fram í 12. grein sóttvarnalaga.

Á meðan þú ert í einangrun mun starfsfólk heilbrigðisþjónustu vera í sambandi við þig. Fleiri en einn sem greinst hafa með smit mega dveljast saman í einangrun.

Einangrun er strangara úrræði en sóttkví og leggur því auknar kröfur á þann sem er í einangrun umfram þær sem gilda um sóttkví.

 

Hvernig fæ ég vottorð um einangrun?

  • Læknisvottorð vegna einangrunar má fá hjá lækni COVID-göngudeildar Landspítala við útskrift.
  • Hægt er að senda beiðni fyrir staðfestingu á fyrri COVID-19 sýkingu (vegna ferðalaga) á mottaka@landlaeknir.is með efnislínuna: „Staðfesting á fyrri COVID-19 sýkingu“.

 

Hvað er úrvinnslusóttkví?
Úrvinnslusóttkví hefur verið notað yfir ráðstöfun um sóttkví á meðan unnið er að smitrakningu. Stundum ákveða fyrirtæki eða stofnanir sjálf að senda einstaklinga heim ef smit kemur upp á meðan verið er að meta aðstæður en stundum er það gert að tilmælum rakningateymis. Ef bær eða landsvæði er skipað af yfirvöldum í úrvinnslusóttkví þá fara aðilar eftir leiðbeiningum um sóttkví, nema ef allir á heimili eru undir þessari ráðstöfun þá má einn af hverju heimili yfirgefa heimilið í einu til að afla aðfanga. Úrvinnslusóttkvíin gildir þá ekki um lífsnauðsynlega starfsemi á svæðinu, s.s. hjúkrunarheimili, sjúkrahús og dreifingu og verslun með matvæli og eldsneyti. Ekki er gefið út vottorð vegna fjarvista frá vinnu í úrvinnslusóttkví.

 

Hvernig er einangrun aflétt eftir COVID-19 sýkingu?
Starfsfólk COVID-göngudeildar Landspítala annast útskriftarsímtöl fyrir einstaklinga sem útskrifast úr einangrun. Þeir þurfa að uppfylla bæði eftirfarandi skilyrði og staðfesta það í samtali við lækni:

  • Að komnir séu a.m.k. 14 dagar frá greiningu/jákvæðu sýni (greiningarsýni).
  • Að hafa verið einkennalausir í 7 daga.

Þá fá allir þau tilmæli að huga sérstaklega vel að handþvotti og hreinlæti í tvær vikur eftir að einangrun hefur verið aflétt. Þá ber þeim einnig að forðast umgengni við viðkvæma einstaklinga svo sem eldra fólk og einstaklinga í áhættuhópum fyrir alvarlegri veikindum í a.m.k. 2 vikur.
Í tilfellum þar sem vafi leikur á að ofantöldum skilyrðum sé fullnægt, getur þurft að endurtaka sýnatöku til veirugreiningar eða gera mótefnamælingu til að skera úr um það. Ef endurtekin neikvæð veirupróf eða mælanleg mótefni liggja fyrir þá þarf ekki að forðast umgengni við viðkvæma.

Sérstök tilvik:

  • Almennt hraustir einstaklingar með engin eða væg einkenni geta útskrifast úr einangrun ef komnir eru a.m.k. 10 dagar frá greiningu/jákvæðu sýni og þeir hafa verið alveg einkennalausir í a.m.k. 3 daga. Fyrirmæli í 2 vikur eftir útskrift sbr. að ofan.
  • Einkennalausir einstaklingar: Krafist er að einstaklingur hafi verið alveg hitalaus, alveg laus við slappleika/veikindatilfinningu, hósta, mæði, nefrennsli.
  • Sambýlisfólk í sóttkví og einangrun saman: Aflétta má sóttkví sambýlismanna þess sem var í einangrun þegar einangrun lýkur skv. ákvörðun læknis COVID-19 teymis. Sambýlisfólk á við alla á sama heimili, einnig börn, sem ekki eru alveg aðskilin frá hinum einangraða.
  • Sambýlisfólk allt í einangrun saman: Þegar fyrsta einstaklingnum í hópnum batnar, er hægt að leysa hann úr einangrun (sbr. að ofan) með því skilyrði að hinir veiku verði áfram í einangrun gagnvart hinum læknaða og öðrum. Ef ekki er hægt að aðskilja hinn læknaða frá hinum sem ennþá eru veikir, verður að hafa þá alla saman og er þá einangrun ekki aflétt fyrr en sá seinasti útskrifast úr einangrun. Mikilvægt er að allir heimilismenn þrífi sig og heimili vel áður en einangrun er aflétt. Sambýlisfólk á við alla á sama heimili, einnig börn.
  • Heilbrigðisstarfsfólk: Sömu reglur og um aðra, þarf þó að huga að verkefnum viðkomandi þegar hann snýr aftur til starfa (viðkvæmir hópar). Læknir og yfirmaður meta hvert tilfelli fyrir sig.

 

Ferðalög 

Ég er á ferðalagi og komin með einkenni sýkingar, hvað á ég að gera?
Ef þú ert erlendis og færð einkenni sem gætu verið vegna COVID-19 máttu ekki fara í flug. Það á að útiloka COVID-19 sýkingu þar sem þú ert. Ef einkenni reynast ekki vera vegna COVID-19 og ekki um eiginleg veikindi að ræða má fara í flug (helst innan 24 tíma frá læknisskoðun/prófi en reglur geta verið mismunandi eftir löndum) með vottorð um að einkennin séu ekki vegna COVID-19. Ekki er mælt með að fljúga meðan veikindi standa þar sem það getur valdið smithættu fyrir aðra í vélinni og ótta, þótt ekki sé um COVID-19 að ræða.
Einkennalausir einstaklingar sem eru á ferðalagi sem fá einkenni á leiðinni, ættu að láta áhöfn flugvélar vita af sér og biðja um grímu, passa handhreinsun o.fl.

 

Ég á bókaða ferð til útlanda, á ég að hætta við að fara?
Sóttvarnalæknir og íslensk stjórnvöld ráða Íslendingum frá ónauðsynlegum ferðalögum. Enn eru flest lönd skilgreind sem áhættusvæði.

  • Einstaklingar með áhættuþætti fyrir alvarlegum öndunarfærasýkingum (sjá "Hverjir eru í mestri hættu á að fá alvarleg einkenni?") ættu að hafa samráð við sinn lækni ef ferð er talin nauðsynleg.

 

Getur fólk þurft að fara aftur í sóttkví sem kemur að utan?
Öllum sem koma til landsins er skylt að velja milli þess að fara í tvær sýnatökur fyrir COVID-19 við komuna eða fara í 14 daga sóttkví.  Börn fædd árið 2005 eða síðar eru undanþegin sýnatöku og sóttkví. Sjá nánar covid.is

 

Ferðamenn fylla út forskráningarform fyrir komu m.a. um persónuupplýsingar, dvalarstaði og heilbrigði. Farþegar velja þar einnig hvort þeir kjósi sýnatöku eða sóttkví. Ferðamenn bera sjálfir gisti- og uppihaldskostnað meðan á sóttkví stendur enda hafi þeir komið sjálfviljugir hingað til lands þrátt fyrir kröfu stjórnvalda um sóttkví. Börn fædd 2005 eða síðar eru undanþegin forskráningu, sýnatöku og sóttkví vegna ferðalaga. Sjá nánar upplýsingar fyrir komufarþega.

 

Húsdýr/gæludýr

Geta húsdýr eða gæludýr smitast af COVID-19 veirunni, og geta þau orðið veik?
Talið er að veiran sé upprunin í dýrum, líklega leðurblökum en veiran er nú aðlöguð að mönnum og er fyrst og fremst vandamál meðal manna. Ekki hefur verið sýnt fram á smit frá húsdýrum eða gæludýrum til manna eða annarra dýra. Veiran hefur greinst í sýnum sem tekin voru úr hundum sýktra einstaklinga, en hundarnir sjálfir voru ekki veikir. Einnig hefur kórónaveiran greinst í sýnum úr köttum með væg öndunarfæraeinkenni. Engar vísbendingar eru um að þessi dýr hafi borið smit í fólk né önnur dýr heldur talið að dýrin hafi smitast frá eigendum. Matvælastofnun fylgist með þekkingarþróun á þessu sviði.

 

Geta einstaklingar sem eru smitaðir af COVID-19 veirunni eða eru í sóttkví verið í kringum gæludýrin sín?
Það er engin ástæða fyrir fólk að vera ekki með gæludýrunum sínum og þau geta veitt mikilvægan andlegan stuðning við erfiðar aðstæður. Að þvo hendur eftir snertingu við dýr er góð venja og almennt ætti að forðast að kyssa dýr eða að dýr sleiki andlit eða hendur fólks. Það er í lagi að fara út með hundinn að því gefnu að leiðbeiningum varðandi sóttkví í heimahúsi og einangrun í heimahúsi sé fylgt.

 

Get ég gætt dýra einhvers sem er smitaður af COVID-19 veirunni eða er í sóttkví í heimahúsi?
Já, þú getur gætt gæludýra einstaklinga sem eru í sóttkví eða eru veikir af COVID-19 veirunni, en gæta þarf fyllsta hreinlætis. Forðast skal að láta gæludýr sleikja andlit eða hendur og ávallt skal þvo hendur eftir snertingu við dýrin.

 

Ætti fólk sem hefur verið erlendis að takmarka snertingu við dýr þegar það snýr aftur heim?
Fyrir einstaklinga sem eru með matvælaframleiðandi dýr á heimili eða í nálægð við heimili, er mælt með því að takmarka snertingu við slík dýr meðan á sóttkví eða einangrun stendur eða á meðan beðið er niðurstöðu úr sýnatöku ef slíkt á við. Matvælastofnun minnir líka á að einstaklingur sem hefur verið í snertingu við húsdýr erlendis umgangist ekki matvælaframleiðandi dýr á Íslandi í 48 klukkustundir.

Geta villt dýr á Íslandi verið með COVID-19?
Veiran hefur ekki fundist í dýrum á Íslandi, hvorki húsdýrum né villtum dýrum.
Minkar eru móttækilegir fyrir veirunni en litlar líkur eru á smiti yfir í villta minkastofninn þar sem umgengni við menn er í lágmarki.

Má fólk með COVID-19 eða í sóttkví vinna við minkabú?
Einstaklingum sem hafa greinst með veiruna sem veldur COVID-19 sjúkdómi, er skylt að fylgja reglum um heimaeinangrun á vef embættis landlæknis. Starfsfólk minkabúa sem hafa smitast, ættu að fá afleysingu við fóðrun og aðra umhirðu um minka. Bæði með tilliti til eigin heilsu og til koma í veg smit í minkahús.
Einstaklingum í sóttkví vegna hugsanlegs smits af völdum kórónaveiru og eru einkennalausir, er skylt að fylgja leiðbeiningum um sóttkví á vef embættis landlæknis. Starfsfólk minkabúa ætti forðast starf við umönnun minka en ef það er óhjákvæmilegt þarf að gæta ýtrustu smitvarna, s.s. tíðan handþvott og notkun hanska og grímu við fóðrun og aðra umhirðu.
Ef grunur leikur á að minkar séu smitaðir af kórónaveirunni, til dæmis vegna einkenna frá öndunarfærum eða hækkaðrar dánartíðni, skal kalla til dýralækni og tilkynna til Matvælastofnunar.

Ætti fólk í sóttkví eða einangrun vegna COVID-19 að forðast snertingu við húsdýr?
Einstaklingar sem eru í sóttkví og einangrun ættu að takmarka snertingu sína við búfénað og gæta fyllsta hreinlætis í umgengni við öll dýr. Mælt er með að fólk þvoi hendur fyrir og eftir snertingu við dýr, sérstaklega áður en matvæla er neytt. Einnig er góð regla að þvo hendur fyrir og eftir að matur fyrir dýr er framreiddur. Sýktur einstaklingur ætti að forðast að kyssa dýr og almennt ætti að forðast að leyfa dýrum að sleikja andlit eða hendur sýktra einstaklinga.

Fleiri spurningar og svör varðandi umgengni við dýr er að finna á vef Matvælastofnunar.  

 


Fyrst birt 01.10.2020
Síðast uppfært 11.11.2020

<< Til baka