Spurningar og svör varðandi kórónuveiruna SARS-CoV-2 og COVID-19

Um kórónuveiruna SARS-CoV-2

Hvað er kórónaveira?
Kórónuveirur eru stór fjölskylda veira sem valda ýmsum sjúkdómum hjá mönnum og dýrum (m.a. fuglum og spendýrum). Kórónuveirur eru þekkt orsök kvefs en aðrar kórónaveirur geta einnig valdið alvarlegri lungnabólgu og jafnvel dauða. Fyrri sjúkdómshrinur sem vitað er að voru af völdum kórónuveiru voru SARS sem barst frá Kína á árunum 2002–2003 og MERS í Mið-Austurlöndum frá árinu 2012. SARS og MERS voru minna smitandi en inflúensa, en ollu faröldrum á ákveðnum svæðum og á sjúkrahúsum. Dánartíðni SARS- og MERS-sýkinganna var einnig mun hærri en fyrir inflúensu.

 

Hvað er vitað um þessa nýju veiru og faraldurinn á þessu stigi?
Orsök núverandi faraldurs er ný tegund kórónuveiru sem hefur ekki áður greinst í mönnum. Veiran var fyrst nefnd 2019-nCoV en vegna mikils skyldleika við SARS veiruna hlaut hún nafnið SARS-CoV-2 og sjúkdómurinn sem hún veldur kallast COVID-19. Veiran var fyrst ekki talin eins skæð og SARS eða MERS kórónaveirur sem höfðu 10% og 35% dánartíðni, en í ljós kom að hún er mjög smitandi og þessi faraldur hefur nú þegar haft mun meiri áhrif á heimsvísu en SARS og MERS faraldrarnir höfðu. Faraldurinn er í rénum hér á landi en enn greinast tilfelli. Í nágrannalöndum okkar er einnig að hægja á faraldrinum þó hann sé ekki yfirstaðinn enn. 

 

Eru börn og unglingar í hættu?
Hlutfallslega fá smit af COVID-19 hafa greinst hjá börnum á leik- og grunnskólaaldri, flest börn fá væg einkenni og einnig benda upplýsingar til að börn smiti sjaldan aðra. Allir geta samt sýkst af kórónuveiru en mjög lítið virðist vera um alvarlegar sýkingar meðal barna. Rétt er að ítreka hreinlæti og sérstaklega tíðan handþvott við öll börn bæði í skólanum og annars staðar (sjá einnig „Hvað get ég gert til að forðast smit“). 

Upplýsingar fyrir börn á vef Umboðsmanns barna.

 

Eru börn með langvinna sjúkdóma í sérstakri áhættu?
Börn á öllum aldri hafa smitast af veirunni en mörg smituð börn hafa fundist við leit í kringum önnur tilfelli en ekki vegna eigin veikinda. Lítið virðist vera um alvarlegar sýkingar meðal barna. Börn með ákveðna langvinna sjúkdóma þola mögulega COVID-19 sýkingu verr en önnur börn og gætu fengið alvarlegri einkenni ef þau sýkjast (Sjá skjal um áhættuhópa). Best er að ræða stöðu hvers og eins við lækni barnsins. Rétt er að ítreka hreinlæti og sérstaklega tíðan handþvott við öll börn bæði í skólanum og annars staðar.

 

Eru barnshafandi konur í sérstakri áhættu?
Engar upplýsingar hafa komið fram um sérstaka hættu fyrir barnshafandi konur eða hættu á fylgikvillum meðgöngu vegna COVID-19 umfram aukna áhættu sem tengist meðgöngu almennt. Líkami kvenna verður fyrir ýmsum breytingum á meðgöngu sem gerir barnshafandi konur almennt viðkvæmari fyrir sýkingum. Engar sérstakar ráðleggingar eru því í gildi fyrir barnshafandi konur sem eru almennt hraustar umfram leiðbeiningar til almennings, aðeins almenn smitgát og hreinlæti og að leita ráða hjá sýnum lækni ef þær fá einkenni. Veiran virðist ekki berast til fósturs á síðasta þriðjungi meðgöngu.

Sjá upplýsingar á vef heilsugæslunnar um meðgöngu, mæðravernd og COVID-19.

 

Getur veiran lifað utan líkama? Getur veiran borist með pökkum eða pappír (dagblöð/bækur/bréf)?
Almennt lifa kórónuveirur ekki lengi utan líkama. Það er óljóst hvað þessi veira lifir lengi utan líkama á ýmsu yfirborði ef hlutir mengast frá sýktum einstakling. Rannsóknir benda til að kórónuveirur (þ.m.t. takmarkaðar rannsóknir á COVID-19 veirunni) geti lifað utan líkama í einhverjar klukkustundir upp í nokkra daga. Þetta er mismunandi eftir aðstæðum (t.d. tegund yfirborðs, hita og rakastigi umhverfis). Veiran virðist lifa lengur utan líkama á hörðu og köldu yfirborði heldur en á mjúku efni eins og pappa og pappír (van Doramalen, et al. NEJM 17. mars, 2020).

Pósturinn og önnur slík fyrirtæki sem sjá um dreifingu bréfa, blaða og þess háttar eru meðvitaðir um hreinlæti og vinna eftir verklagsreglum sem tryggja hreinlæti og smitgát. Veiran virðist ekki lifa lengi á pappa, pappír eða plasti en ekki er alveg vitað hversu lengi. Sýktur einstaklingur þyrfti fyrst að menga hlutinn með vessa (munnvatni) og viðtakandi að mengast af því með því að snerta hlut og bera svo hendur í andlit sér svo veiran komist í slímhúð gegnum augu, munn eða nef.

Ef yfirborð gæti verið mengað skyldi þrífa það með vatni og sápu eða sótthreinsiefni. Síðan skyldi hreinsa hendur með sápu og vatni eða handspritti og varast að snerta andlit (augu, munn eða nef).

 

Aðgerðir á Íslandi

Hvað er verið að gera á Íslandi?
Viðbúnaður á Íslandi er samkvæmt viðbragðsáætlun sóttvarnalæknis og almannavarnadeildar ríkislögreglustjóra. Það hefur verið gripið til umfangsmikilla aðgerða til að hefta útbreiðslu faraldursins.

  • Frá 6.3.2020 var unnið samkvæmt neyðarstigi áætlunar um heimsfaraldur.
  • Þann 25.05.2020 var almannavarnastigi breytt af neyðarstigi niður á hættustig.
  • Grundvallaratriði er að greina smit snemma, einangra hinn sýkta og setja þá sem ástæða er til í sóttkví til að forða því að þeir smiti aðra.
  • Snemma í faraldrinum var ráðist í að fræða almenning um smitvarnir.
  • Mikil áhersla er lögð á að vernda aldraða og aðra áhættuhópa.
  • Takmörkun á samkomum og starfsemi var komið á .
  • Leiðbeiningar til heilbrigðisstarfsmanna hafa verið uppfærðar og gefnar út.
  • Leiðbeiningar til almennings um hvernig eigi að nálgast heilbrigðiskerfið ef grunur vaknar um COVID-19 hafa verið gefnar út.
  • Viðbragðsáætlanir fyrir alþjóðaflugvelli og hafnir landsins hafa verið gefnar út.
  • Heilbrigðisstofnanir hafa uppfært sínar viðbragðsáætlanir.
  • Frá og með 20. mars til 15. júní er útlendingum, sem hvorki eru EES- né EFTA-borgarar, óheimilt að koma til landsins nema þeir geti sýnt fram á að för þeirra sé vegna brýnna erinda. Sóttvarnalæknir mælir með að Íslendingar og erlendir ríkisborgarar sem eru búsettir á Íslandi sleppi öllum ferðalögum erlendis meðan heimsfaraldur gengur yfir.
  • Ekki hefur verið talin ástæða til að skima farþega við komu eða brottför á flugvöllum hér á landi, en upplýsingum til ferðamanna um hvernig eigi að nálgast heilbrigðiskerfið vegna veikinda er dreift með ýmsum leiðum.
  • Allir sem koma til landsins frá áhættusvæði frá 24. apríl til 15. júní er skylt að fara í sóttkví í 14 daga frá komu.
    • Ferðamenn bera sjálfir gisti- og uppihaldskostnað meðan á sóttkví stendur enda hafi þeir komið sjálfviljugir hingað til lands þrátt fyrir kröfu stjórnvalda um sóttkví.
  • Einstaklingar sem greinast með COVID-19 fara í einangrun  og  þeir sem hafa umgengist viðkomandi sjúkling náið síðustu 24–48 tímana áður en einkenni hans komu fram þurfa að fara í sóttkví. Fyrirmæli um hverjir þurfa að fara í sóttkví koma frá yfirvöldum í hverju tilfelli fyrir sig.
  • Einstaklingar sem þurfa óvænt að fara í sóttkví eða einangrun en eiga ekki hér samastað eða ekki er fýsilegt að séu heima við í sóttkví eða einangrun geta fengið inni í sóttvarnahúsi á vegum yfirvalda í samráði við heilbrigðisyfirvöld á hverjum stað.

 

Hvað þýðir takmörkun á samkomum (samkomubann)?

  • Samkomutakmarkanir tóku gildi 13. mars, var breytt 23. mars og aflétting hófst 4. maí. Núverandi takmarkanir gilda til og með 21. júní 2020. Samkomutakmarkanir eru gerðar til að draga úr dreifingu smits í samfélaginu. Núverandi takmarkanir eiga við viðburði þar sem fleiri en 200 manns koma saman. Slíkir viðburðir eru óheimilir. Þetta á við alla viðburði, samkomur og aðra staði þar sem fólk kemur saman bæði í einkarýmum og opinberum rýmum og tekur til landsins alls. Ef ástæða er til geta verið settar sérstakar takmarkanir í ákveðnum sveitarfélögum.

  • Veitingastaðir þar sem heimilar eru áfengisveitingar og spilastaðir skulu ekki hafa opið lengur en til 23:00 alla daga vikunnar. Leitast skal við að bjóða einstaklingum að halda 2ja metra fjarlægð frá öðrum eins og kostur er.

  • Ákveðin starfsemi og þjónusta sem krefst mikillar nálægðar milli fólks s.s. nuddstofa, hárgreiðslustofa, snyrtistofa er heimil á ný en fylgja verður tilmælum um sótthreinsun og þrifum.

  • Skipulagt íþróttastarf er heimilt án sérstaka takmarkanna nema hvað varðar fyrrnefndan hámarksfjölda í rými. Sund-, baðstaðir og heilsuræktarstöðvar starfa við ákveðnar strangari takmarkanir á fjölda. Börn fædd árið 2015 og síðar teljast ekki með í gestafjölda.

  • Engar sérstakar takmarkanir eru á íþróttastarfi en gæta þarf að hámarksfjölda fullorðinna allt að 200 manns í sama rými. Almennar reglur um nálægðartakmörkun, þrif og sótthreinsun gilda.

  • Allir aðrir staðir þurfi að tryggja að ekki séu á sama tíma fleiri en 200 manns í sama rými. Þetta á t.d. við um vinnustaði, skóla, veitingastaði, mötuneyti, kaffihús, skemmtistaði, kvikmyndahús, leikhús, söfn, kirkjur og verslanir. Þessi mörk eiga einnig við um almenningssamgöngur og aðra sambærilega starfsemi. Sérstakar reglur gilda eins og áður um matvöruverslanir og lyfjabúðir.

  • Á samkomum, öllum vinnustöðum og í allri annarri starfsemi sem almenningur hefur aðgang að og þar sem færri en 200 eru saman komnir skal leitast við að bjóða einstaklingum að halda 2ja metra fjarlægð frá öðrum eins og kostur er. Þar sem veitt er lögbundin þjónusta og almenningur á ekki kost á öðru en að mæta skal vera unnt að tryggja þeim sem það kjósa að halda 2ja metra fjarlægð frá öðrum.

  • Í öllum rýmum innandyra þar sem umgangur fólks er nokkur skal þrífa eins og unnt er. Aðgengi að handþvotti og handspritti skal vera gott.

  • Framhaldsskólar og háskólar verða opnir en fjöldatakmörkun miðast við 200 einstaklinga í rými. Hvatt til sérstaks hreinlætis, handþvottar og notkunar handspritts.

  • Starfsemi leik- og grunnskóla er undanþegin fjölda- og nálægðartakmörkunum hvað varðar nemendur. Þetta á m.a. við um vistun og kennslu, starfsemi dagforeldra, frístundaheimila og félagsmiðstöðva. Öðrum en nemendum ber að fara eftir ákvæðunum. Þetta á einnig við í mötuneyti eða frímínútum. Áfram er hvatt til sérstaks hreinlætis og handþvottar.

  • Leikskólar mega hafa opið og halda uppi leikskólastarfi. Þrífa skal eða sótthreinsa leikskólabyggingarnar eftir hvern dag.

  • Takmörkun á samkomum tekur ekki til heilbrigðisþjónustu. Valkvæðar skurðaðgerðir og ífarandi rannsóknir eru einnig heimilar.

  • Takmörkun á samkomum nær ekki til alþjóðaflugvalla eða alþjóðahafna, flugvéla eða skipa.

  

Af hverju er ekki skimun fyrir kórónaveirunni á flugvellinum hér?
Ekki hefur verið ráðlagt að leita að veirunni hjá einkennalausum ferðalöngum þar sem hún finnst yfirleitt ekki fyrr en einkenni koma fram. Hitamælingar og spurningalistar til farþega frá sýktum svæðum hafa verið notaðir í fyrri faröldrum með litlum sem engum árangri. Sóttkví þeirra sem hafa verið á áhættusvæðum og leit að veirunni ef einkenni koma fram er mun vænlegra til árangurs. Veikir einstaklingar og einstaklingar sem hafa umgengist veika einstaklinga eru einnig hvattir til að gefa sig fram til að þeir geti fengið læknishjálp og ráð um hvernig þeir geta takmarkað smithættu til annarra.

Stjórnvöld áforma að opna landamæri Íslands frekar þann 15. júní og í tengslum við það að bjóða ferðalöngum upp á sýnatöku við komu til landsins. Veirupróf (PCR) yrði framkvæmt og ef neikvætt þá væru ferðalangar undanþegnir sóttkví. Einnig gætu ferðalangar framvísað vottorði um fyrra próf í sama tilgangi. Verkefnisstjórn á vegum forsætisráðuneytis vinnur nú að undirbúningi þessa en leysa þarf úr mörgum verkþáttum áður en hægt verður að hefjast handa. Þegar framkvæmd er ákveðin verður ferlið kynnt ítarlega.

 

Smit og smitrakning

Hvað er vitað um smit manna á milli?
COVID-19 smitast á milli einstaklinga. Smitleið er snerti- og dropasmit, svipað og inflúensa. Það þýðir að veiran getur dreifst þegar veikur einstaklingur hóstar, hnerrar eða snýtir sér og annar einstaklingur andar að sér dropum/úða frá þeim veika eða hendur mengast af dropum og viðkomandi ber þær svo upp að andliti sínu.

Með því að hrækja getur hráki borist til annarra og því ætti aldrei að gera það á almannafæri hvorki innanhúss né utandyra.

Mögulegt þykir nú að fólk geti smitað í 1–2 daga áður en einkenni koma fram. Sumir fá einnig lítil sem engin einkenni og geta þó verið smitandi.

 

Hverjir eru í mestri hættu á að smitast af COVID-19?
Nánir aðstandendur einstaklinga sem hafa veikst af COVID-19 eru í mestri hættu á að smitast sjálfir. Einstaklingar sem í starfi sínu eða félagslífi umgangast náið mikinn fjölda einstaklinga eru einnig í meiri smithættu en þeir sem umgangast fáa aðra. Handhreinsun og almennt hreinlæti eru mikilvægasta vörn gegn smiti.
Ákveðnir skilgreindir hópar sem bregðast þurfa við veikindum annarra, s.s. lögregla, bráðaliðar/sjúkraflutningamenn og heilbrigðisstarfsmenn eiga að hafa aðgang að hlífðarbúnaði við sín störf sem dregur verulega úr smithættu við þær aðstæður.

 

Hvað er smitrakning?
Umfangsmiklar aðgerðir hafa verið í gangi til að rekja smit, það er að rannsaka hverjir hafa hugsanlega verið útsettir fyrir sýktum einstakling og setja þá í heimasóttkví. Smitrakningateymi almannavarna, tekur ákvörðun í hverju tilfelli fyrir sig hverjir þurfa að fara í sóttkví. Tölulegar upplýsingar styðja mikilvægi þessa en um helmingur þekktra smita hefur greinst hjá fólki sem þegar er í sóttkví. Það þýðir að þetta fólk var heima við í stað þess að vera úti í samfélaginu og þannig mögulega að smita aðra.

 

Hvað gerir smitrakningar smáforritið Rakning-C19?
Smitrakning er flókin og það getur verið erfitt fyrir sýkta að muna nákvæmlega hvar þeir hafa verið og hverja þeir hafa umgengist. Því er komið í notkun smáforrit („app“) sem ætlað er að auðvelda smitrakningu ef á þarf að halda.

Notandi þarf að veita svokallað tvöfalt samþykki, fyrst til að taka forritið í notkun og síðar til miðlunar upplýsinga ef þess gerist þörf.

Smáforritið notar GPS staðsetningu og eru upplýsingar um ferðir viðkomandi eingöngu vistaðar á síma hans. Ef notandi greinist með smit og rakningateymið þarf að rekja ferðir hans þá fær notandi beiðni um að miðla þeim upplýsingum til rakningateymisins. Um leið og rakningateymið biður um aðgang mun það einnig óska eftir kennitölu viðkomandi svo ekki fari á milli mála hver er á bakvið gögnin. Þannig er tryggt að enginn hafi aðgang að þessum upplýsingum nema að notandi vilji. Staðsetningargögnum verður svo eytt um leið og rakningateymið þarf ekki lengur á þeim að halda.

 

Bóluefni og meðferð

Er til bóluefni eða lyf gegn nýju kórónaveirunni?
Það er ekkert bóluefni til gegn þessari veiru og ekki er vitað um nein veirulyf sem hafa veruleg áhrif á sjúkdómsgang COVID-19 svo staðfest sé. Ýmis lyf eru í notkun í tilraunaskyni og í rannsóknum á mismunandi stöðum. Bráðabirgðarannsókn á ebólulyfinu Remdesivir við COVID-19 benda til þess að lyfið stytti veikindatímann og hugsanlega lækki dánartíðni. Bóluefni eru einnig á rannsóknarstigi en mun taka töluverðan tíma að fá þau í notkun.

 

Hvaða meðferð er í boði?
Engin lyf eða önnur sértæk meðferð var til við þessum sjúkdóm en rannsóknir á ýmsum veirulyfjum eru í gangi og er niðurstaða beðið með eftirvæntingu. Einstök lyf er einnig verið að nota á tilraunastigi fyrir ákveðna sjúklinga. Sýklalyf virka ekki því þau virka á bakteríur en SARS-CoV-2, sem veldur COVID-19, er veira. Lyf gegn árlegri inflúensu virka almennt ekki heldur þó einhver þeirra, t.d. favipravir, sé verið að rannsaka m.t.t. meðferðar á COVID-19. Meðferð beinist enn sem komið er mest að því að sinna grunnþörfum og einkennum eftir ástandi sjúklings (t.d. gefa súrefni, gefa vökva í æð) en lyf eru notuð fyrir suma sjúklinga eftir ástandi. Fyrir sjúklinga innlagða á sjúkrahús hér á landi hafa lyfin hydroxychloroquine með azithromycin verið notuð við miðlungsalvarlegum sjúkdómi og lyfin Remdesivir og Tocilizumab við alvarlegum sjúkdómi.

 

Einkenni og próf

Hver eru einkennin?
Einkenni geta komið fram 1–14 dögum eftir smit en flestir sýna einkenni eftir 5–8 daga. Einkenni líkjast helst inflúensusýkingu, hósti, hiti, kvefeinkenni, bein- og vöðvaverkir og þreyta, stundum með hálsbólgu. Meltingareinkennum (kviðverkir, ógleði/uppköst, niðurgangur) og breytingu eða tapi á bragð- og lyktarskyni er lýst hjá 20–30% sjúklina. COVID-19 getur einnig valdið alvarlegum veikindum með neðri öndunarfærasýkingum og lungnabólgu, sem koma þá oft fram sem öndunarerfiðleikar á 4.–8. degi veikinda. Veikindi geta verið langdregin, jafnvel langdregnari en við inflúensu, og virðist vera hætta á öðrum sýkingum í kjölfarið, s.s. bakteríulungnabólgu, svipað og við inflúensu. 

 

Hverjir eru í mestri hættu á að fá alvarleg einkenni?
Líkur á alvarlegum sjúkdómi hækka með hækkandi aldri, sérstaklega eftir 60–70 ára aldur. Einstaklingar með ákveðin undirliggjandi vandamál eru einnig í aukinni hættu á alvarlegri sýkingu ef þeir fá COVID-19 sjúkdóm. Ekki er vitað nákvæmlega hversu mikið aukin hættan er ef þessi vandamál eru til staðar. Þessi vandamál eru: Hjartasjúkdómar og langvinnir lungnasjúkdómar, sykursýki, mikið skert nýrnastarfsemi, offita (BMI >35) og krabbamein. Líffæraþegar eru einnig taldið í aukinni áhættu. Sjá einnig vef Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar (WHO) og Sóttvarnastofnun Evrópusambandsins (ECDC).

Upplýsingar eru misvísandi um hvort reykingar eru áhættuþáttur fyrir alvarlegri COVID-19 veikindum. Mikilvægt er hins vegar að hætta reykingum vegna ýmissa skaðlegra áhrifa þeirra. Engar rannsóknir eru til um áhrif rafretta á COVID-19 sýkingu en notkun rafretta getur valdið bólgu í öndunarvegum og lungum.
Ekki eru forsendur til þess að segja að sjúklingar á ónæmisbælandi lyfjum séu í aukinni áhættu á að smitast af COVID-19 eða að fá alvarleg veikindi ef þeir smitast. En ef hins vegar er um að ræða verulega ónæmisbælingu t.d. með líftæknilyfi, með eða án sjúkdómshemjandi lyfs, háskammta sterum eða aðra áhættuþætti að auki (sjá að ofan um aðra hópa) er mögulegt að áhætta á alvarlegri sýkingu aukist.

 

Ég tel mig vera í áhættuhópi fyrir alvarlega COVID-19 sýkingu, hvað á ég að gera?
Mjög mikilvægt er að gæta hreinlætis í umgengni við aðra einstaklinga og fresta ferðalögum. Mögulega þurfa einstaklingar í áhættuhópum að draga verulega úr umgengni við aðra, sjá leiðbeiningar til áhættuhópa. Einstaklingar geta leitað nánari leiðbeininga til sinna lækna.

 

Hvaða greiningaraðferðir eru notaðar á Íslandi?
Próf til að greina SARS-CoV-2 kórónuveiru er svokallað RT-PCR próf sem er gert á sýkla- og veirufræðideild Landspítala. Læknir metur hvort taka skuli sýni og framkvæmir sýnatöku. Ekki er mælt með að taka sýni hjá einkennalausum til að leita að COVID-19 en niðurstaða prófsins er yfirleitt neikvæð þar til einkenni koma fram.

Skimun einkennalausra einstaklinga í samfélaginu fer einnig fram í sérstöku verkefni Íslenskrar erfðagreiningar í samvinnu við embætti landlæknis og Landspítala.

Mótefnamæling er blóðprufa sem mælir svokölluð mótefni sem einstaklingur myndar sem hluta af ónæmissvari við smiti. Þannig er hægt að sjá hver hefur smitast þó honum sé batnað.
Mótefnamælingar eru hafnar hér en próf til slíkra mælinga eru enn í skoðun. Það er enn verið að staðla og bera saman nokkur próf til mótefnamælinga.
Það er ósk sóttvarnalæknis að það verði tekið aukaglas til mótefnamælinga frá þeim sem koma í blóðtöku til læknis út af einhverju öðru. Þetta er ekki vísindarannsókn og fólk getur neitað að verða við þessari ósk. Sóttvarnalæknir mun upplýsa blóðsýnagjafa um niðurstöður mótefnamælinga gegnum Heilsuveru en væntanlega ekki fyrr en búið er að fá niðurstöður fyrir alla eða nægan fjölda þannig að niðurstöður þyki áreiðanlegar.
Sóttvarnalæknir hefur einnig, í samráði við heilbrigðisyfirvöld, kynnt að allir sem vilja muni geta komið í mótefnamælingu á sína heilsugæslustöð gegn venjulegu gjaldi.

 

Hvað get ég gert til að forðast smit?

  • Góð handhreinsun er mikilvægasta ráðið til að forðast smit. Handþvottur með vatni og sápu er æskilegastur. Best er að þvo sér um hendur og þurrka vel áður en matvæli eru snert og eða matar er neytt, alltaf eftir salernisferðir og þegar hendurnar mengast. Komist maður ekki í handlaug til að þvo sér er ráðlagt að nota handspritt í stað handþvottar.
  • Handspritt má nota ef hendur eru ekki sýnilega óhreinar eftir snertingu sameiginlegra snertiflata s.s. hurðahúna eða eftir meðhöndlun peninga eða greiðslukorta.
  • Rétt er að forðast náið samneyti við einstaklinga sem eru með almenn kvefeinkenni, hnerra eða hósta. Þeir sem þurfa að hósta og hnerra ættu að gera slíkt í olnbogabót eða í bréfþurrku sem síðan er hent.
  • Grímur nýtast best þegar veikir nota þær til að hindra dreifingu dropa en einnig þegar náið samneyti er óhjákvæmilegt, s.s. fyrir heilbrigðisstarfsmenn eða aðra viðbragðsaðila þegar þeir hlúa að veikum. Sjá nánar um grímur hér fyrir neðan.
  • Við þrif eftir aðra, s.s. í veitingasölum eða á almenningssalernum ætti að nota einnota hanska en mikilvægt er að taka af sér hanska þegar slíkum verkum er lokið og þvo vel hendur. Sjá nánar hér.
  • Hanskar. Við mælum ekki með að hanskar séu notaðir að staðaldri, heldur ekki í verslunum. Það veitir falska öryggiskennd og stöðug notkun ýtir undir að farið sé á milli hreinna og óhreinna hluta, án þess að skipt sé um hanska. Ef fólk vill nota hanska t.d. við afgreiðslu eins og í bakaríum, þá þarf að fara í hreina hanska fyrir hverja afgreiðslu og henda þeim gömlu í ruslaílát.

 

Á ég að nota andlitsgrímu?
Gríma getur verið gagnleg, t.d. ef veikur einstaklingur þarf að vera á ferli, til að verja umhverfið fyrir dreifingu dropa með hósta eða hnerra. Eins ef viðkvæmur einstaklingur, í áhættuhóp, þarf að fara meðal fólks og vill verja sig. Grímur eiga þá helst við þar sem margir koma saman og erfitt er að virða 2ja metra nándarmörk.

Muna þarf að aðallega er um dropa- og snertismit að ræða, og því er handhreinsun aðalvörnin. Þannig er lítið gagn að ganga með grímu, ef maður snertir mengaða hluti og klórar sér svo í auganu eða ber smit í munn eða nef á einhvern hátt. Ef gríma blotnar (vegna raka í andardrætti) gerir hún lítið gagn og þess vegna þarf að skipta reglulega um grímu. Einnig er mikilvægt að menga ekki hendur þegar gríma er tekin af.

Ýmis samtök og sum lönd mæla nú með að fólk noti andlitshulu þar sem margir koma saman og nálægð er óhjákvæmileg til að draga úr dreifingu drop og úða frá öndunarfærum. Með andlitshulu er átt við einhvers konar klút eða efni sem hylur nef og munn en ekki grímu eins og notaðar eru af heilbrigðisstarfsmönnum. Hvort slíkt dregur úr líkum á smiti er óljóst.

Sjá einnig leiðbeiningar til áhættuhópa.

Hvernig á að setja á, taka af og henda grímu?

  1. Grímur eru helst ætlaðar heilbrigðisstarfsfólki og öðrum sem hlúa að veikum sem og einstaklingum með öndunarfæraeinkenni, hósta, hnerra og hita.
  2. Áður en gríma er snert skyldi þvo hendur með sápu og vatni eða nota handspritt.
  3. Skoðið grímuna til að vera viss um að hún sé ekki rifin eða með göt.
  4. Athugið hvernig gríman á að snúa (oft er málmhluti eða stíf rönd sem á að fara yfir nefbein).
  5. Athugið hvaða hlið grímunnar snýr fram (oft litaða hliðin).
  6. Setjið grímuna á andlit. Klípið stífu (málm) rönd grímunnar svo hún lagi sig að nefbeini.
  7. Togið neðri hluta grímunnar niður svo hún hylji munn og höku.
  8. Eftir notkun, takið grímuna af með því að losa lykkjur fyrir aftan eyru (eða losið slaufu bundna á hnakka) og varist að hugsanlega menguð gríman snerti andlit, hendur eða klæði.
  9. Hendið grímunni í lokaða ruslaílát um leið og hún er tekin af.
  10. Hreinsið hendur eftir að hafa snert grímu eða hent grímu í ruslaílát. Notið handspritt, eða ef hendur eru sýnilega óhreinar þvoið þær þá með sápu og vatni.

 

Getur veiran lifað utan líkama? Getur veiran borist með pappír (dagblöð/bækur/bréf)?
Það er óljóst hvað veiran lifir lengi utan líkama á ýmsu yfirborði ef yfirborð hluta mengast frá sýktum einstakling. Rannsóknir benda til að kórónuveirur (þ.m.t. takmarkaðar rannsóknir á COVID-19 veirunni, SARS-CoV-2) geti lifað utan líkama í einhverjar klukkustundir upp í mesta lagi nokkra daga. Þetta er mismunandi eftir aðstæðum (t.d. tegund yfirborðs, hita og rakastigi umhverfis). Veiran virðist lifa lengur utan líkama á hörðu og köldu yfirborði heldur en á mjúku efni eins og pappa og pappír (van Doramalen, etal. NEJM 17. mars, 2020).

Pósturinn og önnur slík fyrirtæki sem sjá um dreifingu bréfa, blaða og þess háttar eru meðvitaðir um hreinlæti og vinna eftir verklagsreglum sem tryggja hreinlæti og smitgát. Veiran virðist ekki lifa lengi á pappír eða plasti en ekki er alveg vitað hversu lengi. Sýktur einstaklingur þyrfti fyrst að menga pappír með vessa (munnvatni) og viðtakandi að mengast af því með því að snerta og bera í andlit sér svo veiran komist í slímhúð gegnum augu, munn eða nef.

Ef þú hefur áhyggjur að yfirborð gæti verið mengað skaltu þrífa það með vatni og sápu eða sótthreinsiefni. Hreinsa skal hendur með sápu og vatni eða handspritti og varast að snerta andlit (augu, munn eða nef).

 

Get ég smitast af COVID-19 við að opna vörusendingar?
Líkurnar á að sýktur einstaklingur hafi mengað vörur eru mjög litlar og líkur á að smitast af vörusendingu sem hefur tekið tíma í sendingu við mismunandi aðstæður og hitastig eru líka litlar. Ekkert smit hefur verið rakið til mengaðra vörusendinga. 

 

Er hætta á því að matvæli geti borið smit?
Ekkert bendir til þess að kórónuveiran berist með matvælum skv. áliti matvælaöryggisstofnunar Evrópu (EFSA). COVID-19 er ekki matarborinn sjúkdómur. Þeir sem eru í einangrun ættu þó ekki að útbúa mat fyrir aðra þar sem smitleið er snertismit.

 

Getur veiran borist með umbúðum matvæla?
Það er mjög ólíklegt að smitast af COVID-19 við snertingu matvælaumbúða. Handþvottur eftir verslunarferð er samt alltaf góð venja. Fylgið leiðbeiningum um handþvott og smitvarnir.

 

Getur veiran borist með ferskum ávöxtum og grænmeti?
Veiran þrífst ekki í ávöxtum og grænmeti, né öðrum matvælum. Hins vegar gæti hún setið á yfirborði eftir dropasmit (hnerra eða hósta frá sýktum einstaklingi) en ekki er vitað hversu lengi. Matvælastofnun hvetur neytendur, nú sem áður, til að skola vel ávexti og grænmeti fyrir neyslu. Einnig ætti að þvo hendur eftir meðhöndlun matvæla og fyrir neyslu.

Fleiri spurningar og svör er varða matvæli og COVID-19 er að finna á vef Matvælastofnunar.

 

Hvað þýðir að vera útsettur fyrir COVID-19 smiti?

  • Einstaklingur sem hefur umgengist veikan einstakling með COVID-19 hefur verið útsettur. Með því er átt við að hafa verið innan við 1–2 metra frá veikum einstaklingi frá og með 1–2 dögum áður en einkenni hans byrjuðu í 15 mín. eða lengur, hafa snert viðkomandi, sofið í sama rúmi, dvalið í sama húsnæði (snert sömu hluti) eða verið í sama farartæki.
  • Heilbrigðisstarfsmenn sem sinna sjúklingum með COVID-19 hafa líka mögulega verið útsettir, en notkun hlífðarbúnaðar við slík störf minnkar verulega smithættu.
  • Ferðamenn geta verið útsettir fyrir veirunni án þess að vita af því og þess vegna er mælt með sóttkví þeirra sem hafa verið á áhættusvæðum. Einkenni COVID-19 koma fram innan 14 daga frá smiti, svo aðeins þeir sem hafa verið útsettir innan 14 daga eru álitnir í hættu á að veikjast.

 

Ég var á ferðalagi erlendis, get ég hafa verið útsett(ur) fyrir COVID-19?Einstaklingar sem hafa dvalið erlendis á áhættusvæðum undanfarna 14 daga eru taldir hafa verið útsettir og eiga að vera í sóttkví. Þeir eru beðnir um að hafa samband við sína heilsugæslustöð eða Læknavaktina í síma 1700 ef einkenna verður vart til að fá frekari ráðleggingar. Með dvöl erlendis er átt við a.m.k. 24 klst. Sjá leiðbeiningar um sóttkví.

 

Ég hef verið útsett(ur) fyrir COVID-19 smiti, hvað á ég að gera?
Ef þú hefur á einhvern hátt komist í snertingu við einstakling með sjúkdóminn, en hefur engin einkenni sjúkdómsins nú, er þér bent á að hafa samband við þína heilsugæslustöð eða vaktsíma Læknavaktarinnar í 1700 til að fá nánari leiðbeiningar.  

 

Ég hef verið útsett(ur) fyrir COVID-19 smiti og er að veikjast, hvað á ég að gera?
Ef þú hefur einkenni COVID-19 (hósti, hiti, kvefeinkenni, bein- og vöðvaverkir og þreyta, stundum með hálsbólgu, meltingareinkennum eða breytingu á lyktar- og bragðskyni) eða hefur á einhvern hátt komist í snertingu við einstakling með sjúkdóminn, og þú hefur einkenni sem gætu tengst COVID-19 er þér bent á að hafa samband við heilsugæsluna þína eða Læknavaktina í síma 1700 til að fá nánari leiðbeiningar. Ef um neyðartilvik er að ræða, hringið í 112.

Ekki fara á sjúklingamóttöku, heilsugæslu, Læknavakt eða sjúkrahús án þess að hafa látið vita af þér fyrirfram. Meðan þú bíður niðurstöðu læknisskoðunar getur verið gagnlegt að fara eftir leiðbeiningum fyrir einstaklinga í einangrun. Ef sýni er tekið skal viðkomandi vera í einangrun og fylgja þeim leiðbeiningum á meðan beðið er niðurstöðu. 

 

Sóttkví og einangrun

Hvað er sóttkví?
Sóttkví er notuð þegar einstaklingur hefur mögulega smitast af sjúkdómi en er ekki ennþá veikur (er einkennalaus). Þú gætir hafa smitast ef þú hefur verið á ferðalagi á skilgreindum áhættusvæðum eða þú hefur umgengist fólk sem svo greinist með COVID-19. Aðrir á þínu heimili sem voru útsettir fyrir smiti á sama tíma geta verið samtímis í sóttkví á sama stað. Mikilvægt er að fylgja leiðbeiningum um sóttkví á heimili. Heimild sóttvarnalæknis til að grípa til slíkra ráðstafana er lögð fram í 12. grein sóttvarnalaga.

 

Mega einstaklingar sem eru í sóttkví en ekki á sama heimili halda áfram umgengni hver við annan?
Nei. Það lengir sóttkví þegar þeir veikjast svo einn af öðrum, einnig er mögulega hætta á smitmögnun sem er þekkt fyrirbæri við aðrar veirusýkingar svo sem hlaupabólu, þ.e. að þeir sem eru útsettir endurtekið eða yfir langan tíma fái alvarlegri einkenni.

 

Hvernig fæ ég vottorð/staðfestingu um sóttkví?
Einstaklingar þurfa að vera skráðir í sóttkví til að hægt sé að gefa út staðfestingu/vottorð um slíkt. Rakningateymi sér um að skrá einstaklinga í sóttkví skv. fyrirskipun sóttvarnalæknis vegna ferðalaga eða nándar við staðfest tilfelli.

  • Þegar skráning er frágengin þá er hægt að sækja staðfestingu/vottorð um skráða sóttkví á heilsuvera.is með rafrænum skilríkjum.
  • Ef einstaklingar eru ekki með rafræn skilríki og þurfa staðfestingu/vottorð um skráða sóttkví þá geta þeir sent beiðni á mottaka@landlaeknir.is með efnislínuna: „Staðfesting á sóttkví“ og fá það þá sent í tölvupósti.

Hér má sjá myndband sem sýnir hvernig hægt er að nálgast staðfestingu/vottorð vegna sóttkvíar á Heilsuveru.

 

Er hægt að fá undanþágu frá sóttkví?
Ekki er veitt alger undanþága frá sóttkví ef tilefni er til sóttkvíar s.s. vegna ferðalags eða mögulegrar útsetningar.

Einstaklingar geta ekki fengið undanþágu frá sóttkví vegna persónulegra aðstæðna, s.s. vegna jarðarfara eða veikinda ættingja. Einstaklingar sem eru í sóttkví vegna ferðar til Íslands geta hins vegar verið viðstaddir jarðarför ástvinar skv. sérstökum leiðbeiningum. Ef sóttkví er vegna tengsla við COVID-19 veikan einstakling má einstaklingur ekki vera viðstaddur jarðarför eða aðrar athafnir vegna andláts.

Ferðamenn sem hingað koma frá áhættusvæðum þurfa að fylgja reglum um sóttkví. Ekki eru veittar undanþágur vegna afþreyingar fyrir þá frekar en fyrir einstaklinga sem eru búsettir hér.

Fyrirtæki geta sótt um undanþágu frá heimasóttkví fyrir ákveðin verkefni. Sóttvarnalæknir metur hverja umsókn og veitir undanþágu ef lýsing á aðstæðum gefur til kynna að sóttvarnaráðstafanir séu fullnægjandi (sjá Hverjir geta fengið undanþágu frá sóttkví). Þar eru einnig hlekkir á umsóknir um undanþágu. Varúðarráðstafanir á vinnustað þurfa að vera til staðar (sjá Procedures for workplace quarantine).

 

Hvað er einangrun?
Einangrun á við sjúklinga með einkenni og staðfestan sjúkdóm (eða bíður eftir niðurstöðu). Sjá leiðbeiningar fyrir einstaklinga í einangrun. Heimild sóttvarnalæknis til að grípa til slíkra ráðstafana er lögð fram í 12. grein sóttvarnalaga.

Á meðan þú ert í einangrun mun starfsfólk heilbrigðisþjónustu hafa samband við þig daglega. Fleiri en einn sem greinst hafa með smit mega dveljast saman í einangrun.

Einangrun er strangara úrræði en sóttkví og leggur því auknar kröfur á þann sem er í einangrun umfram þær sem gilda um sóttkví.

 

Hvernig fæ ég vottorð um einangrun?
Vottorð/staðfesting vegna einangrunar þarftu að nálgast hjá lækni COVID göngudeildar Landspítala.

 

Hvað er úrvinnslusóttkví?
Úrvinnslusóttkví hefur verið notað yfir ráðstöfun þar sem sóttkví er skipuð á meðan unnið er að smitrakningu. Meðan á úrvinnslusóttkví stendur eru aðilar í sóttkví (einstaklingur, heimili, bær, landsvæði) og þeir fara eftir leiðbeiningum um sóttkví, nema ef allir á heimili eru undir þessari ráðstöfun þá má einn af hverju heimili yfirgefa heimilið í einu til að afla aðfanga.

Úrvinnslusóttkvíin gildir ekki um lífsnauðsynlega starfsemi á svæðinu, s.s. hjúkrunarheimili, sjúkrahús og dreifingu og verslun með matvæli og eldsneyti.

 

Hvernig er einangrun aflétt eftir COVID-19 sýkingu?
Læknar COVID-19-teymis Landspítala sjá um útskriftarsímtöl fyrir einstaklinga sem útskrifast úr einangrun. Þeir þurfa að uppfylla bæði eftirfarandi skilyrði og staðfesta það í samtali við lækni:

  • Að komnir séu a.m.k. 14 dagar frá greiningu/jákvæðu sýni (greiningarsýni).
  • Að hafa verið einkennalausir í 7 daga.

Þá fá allir þau tilmæli að huga sérstaklega vel að handþvotti og hreinlæti í tvær vikur eftir að einangrun hefur verið aflétt. Þá ber þeim einnig að forðast umgengni við viðkvæma einstaklinga svo sem eldra fólk og einstaklinga með undirliggjandi sjúkdóma í a.m.k. 2 vikur.

Sérstök tilvik:

  • Einkennalausir einstaklingar: Krafist er að einstaklingur hafi verið alveg hitalaus, alveg laus við slappleika/veikindatilfinningu, hósta, mæði og nefrennsli í viku, í 14 daga frá jákvæðu prófi.
  • Sambýlisfólk í sóttkví og einangrun saman: Aflétta má sóttkví sambýlismanna þess sem var í einangrun þegar liðnir eru 14 dagar frá seinustu útsetningu (bein snerting, náin umgengni, deilt salerni, nálægð undir 1–2 m í 15 mín. eða meira) þeirra fyrir veika einstaklingnum. Sambýlisfólk á við alla á sama heimili, einnig börn.
  • Sambýlisfólk allt í einangrun saman: Þegar fyrsta einstaklingnum í hópnum batnar, er hægt að leysa hann úr einangrun (sbr. að ofan) með því skilyrði að hinir veiku verði áfram í einangrun gagnvart hinum læknaða og öðrum. Ef ekki er hægt að aðskilja hinn læknaða frá hinum sem ennþá eru veikir, verður að hafa þá alla saman og er þá einangrun ekki aflétt fyrr en sá seinasti útskrifast úr einangrun. Mikilvægt er að allir heimilismenn þrífi sig og heimili vel áður en einangrun er aflétt. Sambýlisfólk á við alla á sama heimili, einnig börn
  • Heilbrigðisstarfsfólk: Sömu reglur og um aðra, þarf þó að huga að verkefnum viðkomandi þegar hann snýr aftur til starfa (viðkvæmir hópar). Læknir og yfirmaður meta hvert tilfelli fyrir sig.

 

Ferðalög 

Ég er á ferðalagi og komin með einkenni sýkingar, hvað á ég að gera?
Ef þú ert erlendis og færð einkenni sem gætu verið vegna COVID-19 máttu ekki fara í flug. Það á að útiloka COVID-19 sýkingu þar sem þú ert. Ef einkenni reynast ekki vera vegna COVID-19 og ekki um eiginleg veikindi að ræða má fara í flug (helst innan 24 tíma frá læknisskoðun/prófi en reglur geta verið mismunandi eftir löndum) með vottorð um að einkennin séu ekki vegna COVID-19. Ekki er mælt með að fljúga meðan veikindi standa þar sem það getur valdið smithættu fyrir aðra í vélinni og ótta, þótt ekki sé um COVID-19 að ræða.
Einkennalausir einstaklingar sem eru á ferðalagi sem fá einkenni á leiðinni, ættu að láta áhöfn flugvélar vita af sér og biðja um grímu, passa handhreinsun o.fl.

 

Ég á bókaða ferð til útlanda, á ég að hætta við að fara?
Sóttvarnalæknir og íslensk stjórnvöld ráða Íslendingum frá ferðalögum og hvetja Íslendinga á ferðalagi erlendis til að íhuga að flýta heimför.

  • Einstaklingar með áhættuþætti fyrir alvarlegum öndunarfærasýkingum (sjá "Hverjir eru í mestri hættu á að fá alvarleg einkenni?") ættu að hafa samráð við sinn lækni ef ferð er talin nauðsynleg.

 

Getur fólk þurft að fara aftur í sóttkví sem kemur að utan?
Öllum sem koma til landsins frá áhættusvæðum er skylt að fara í sóttkví í 14 daga frá komu.

 

Má ég nota almenningssamgöngur eftir að ég lendi í Keflavík (innanlandsflug/rútu/leigubíl)?
Almennt hefst sóttkví þegar lent er á Íslandi og og ráðlagt er að forðast að nota almenningssamgöngur frá Keflavík. Fólk þarf að nota almenningssamgöngur til að komast til Íslands en biðlað er til fólks að nýta eftir það ekki almenningssamgöngur og halda í lágmarki samneyti við annað fólk.

Þér er því ráðlagt að keyra frekar en að taka rútu eða innanlandsflug. Ef þú færð einkenni innan tveggja daga frá því að þú komst heim þá myndi smitrakningateymi sóttvarnalæknis hafa samband og rekja ferðir þínar aftur um tvo daga. Loftgæðin eru betri í flugvél og því yrðu þeir sem eru tveimur sætaröðum í kringum þig beðnir um að fara í sóttkví. Hins vegar þyrfti öll rútan að fara í sóttkví ef þú ferðast með rútu. Ef þú ferðast í bíl með öðrum eru það einungis aðrir sem voru með þér í bílnum sem þurfa að fara í sóttkví.

Ef fólk sem þarf að fara í sóttkví er ekki með bíl á Keflavíkurflugvelli þá er t.d. hægt að biðja ættingja eða vini um að keyra á tveimur bílum til Keflavíkur, skilja annan eftir og skilja lyklana eftir fyrir ferðalangana til að taka bílinn heim. Eða taka bílaleigubíl. Eins má nota leigubíl ef í sóttkví enda starfa þeir eftir ákveðnum reglum.

 

Ég er sóttkví og þarf að gista í Reykjavík áður en ég fer heim út á land, hvað geri ég? /Aðstandandi minn er í áhættuhóp get ég farið í sóttkví annars staðar en heima?
Það er engin sérstök gisting í boði fyrir þá sem eru í sóttkví, þú verður að sjá um það sjálfur/sjálf og meta aðstæður. Fólk sem er í sóttkví getur umgengis aðstandendur og hægt er að bóka hótel og láta það vita af aðstæðum. En biðlað er til þess að halda í lágmarki samneyti við annað fólk og leggja ofuráherslur á hreinlæti og önnur sóttvarnarráð. Í lagi er að gista í Reykjavík áður en haldið er áfram út á land enda skráir þú báða dvalarstaði við komu til landsins.

 

Húsdýr/gæludýr

Geta húsdýr eða gæludýr smitast af COVID-19 veirunni, og geta þau orðið veik?
Talið er að veiran sé upprunin í dýrum, líklega leðurblökum en veiran er nú aðlöguð að mönnum og er fyrst og fremst vandamál meðal manna. Ekki hefur verið sýnt fram á smit frá húsdýrum eða gæludýrum til manna eða annarra dýra. Veiran hefur greinst í sýnum sem tekin voru úr hundum sýktra einstaklinga, en hundarnir sjálfir voru ekki veikir. Einnig hefur kórónaveiran greinst í sýnum úr köttum með væg öndunarfæraeinkenni. Engar vísbendingar eru um að þessi dýr hafi borið smit í fólk né önnur dýr heldur talið að dýrin hafi smitast frá eigendum. Matvælastofnun fylgist með þekkingarþróun á þessu sviði.

 

Geta einstaklingar sem eru smitaðir af COVID-19 veirunni eða eru í sóttkví verið í kringum gæludýrin sín?
Það er engin ástæða fyrir fólk að vera ekki með gæludýrunum sínum og þau geta veitt mikilvægan andlegan stuðning við erfiðar aðstæður. Að þvo hendur eftir snertingu við dýr er góð venja og almennt ætti að forðast að kyssa dýr eða að dýr sleiki andlit eða hendur fólks. Það er í lagi að fara út með hundinn að því gefnu að leiðbeiningum varðandi sóttkví í heimahúsi og einangrun í heimahúsi sé fylgt.

 

Get ég gætt dýra einhvers sem er smitaður af COVID-19 veirunni eða er í sóttkví í heimahúsi?
Já, þú getur gætt gæludýra einstaklinga sem eru í sóttkví eða eru veikir af COVID-19 veirunni, en gæta þarf fyllsta hreinlætis. Forðast skal að láta gæludýr sleikja andlit eða hendur og ávallt skal þvo hendur eftir snertingu við dýrin.

 

Ætti fólk sem hefur verið erlendis að takmarka snertingu við dýr þegar það snýr aftur heim?
Öllum sem koma erlendis frá er skylt að fara í sóttkví í 14 daga eftir heimkomu frá áhættusvæðum. Fyrir einstaklinga sem eru með matvælaframleiðandi dýr á heimili eða í nálægð við heimili, er mælt með því að takmarka snertingu við slík dýr meðan á sóttkví eða einangrun stendur. Matvælastofnun minnir líka á að einstaklingur sem hefur verið í snertingu við húsdýr erlendis umgangist ekki matvælaframleiðandi dýr á Íslandi í 48 klukkustundir.

Fleiri spurningar og svör varðandi umgengni við dýr er að finna á vef Matvælastofnunar.  

 


Fyrst birt 30.01.2020
Síðast uppfært 02.06.2020

<< Til baka