Sjálfsvíg - tölur

Tölur um dánarorsakir byggja á dánarvottorðum einstaklinga sem áttu lögheimili á Íslandi við andlát. Dánarmein eru skráð af dánarvottorðum í dánarmeinaskrá Embættis landlæknis og kóðuð samkvæmt nýjustu útgáfu og uppfærslum alþjóðlegrar tölfræðiflokkunar sjúkdóma og skyldra heilbrigðisvandamála (International Classification of Diseases, ICD). Frá árinu 1996 hafa dánarmein verið kóðuð eftir 10. útgáfu flokkunarkerfisins, ICD-10, og nýjustu uppfærslum hverju sinni. Tölfræði um dánarorsakir er birt árlega eftir að skráningu og kóðun vottorða undangengins árs og gæðaprófunum er lokið.

 

Hvernig eru sjálfsvíg skráð?

Þessi samantekt á sjálfsvígum tekur til andláta þar sem undirliggjandi dánarorsök á dánarvottorði er vísvitandi sjálfsskaði (skráð með ICD-10 kóða: X60-X84). Með undirliggjandi orsök andláts  er vísað í þann sjúkdóm eða áverka sem hóf þá keðju atburða sem leiddu beint til andláts eða þær aðstæður slyss eða ofbeldis sem leiddu til banvænna áverka. Þessi skilgreining er m.a. notuð af Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni við tölfræðilegan samanburð á milli landa.

 

Fjöldi sjálfsvíga eftir kyni og aldri

Embætti landlæknis birtir árlega tölur um sjálfsvíg eins og þau eru skráð í dánarmeinaskrá.


Tölur um sjálfsvíg eru lágar hér á landi miðað við stærstu flokka dánarorsaka og þjóðin fámenn. Litlar breytingar á fjölda valda því óhjákvæmilega nokkrum sveiflum í dánartíðni. Vegna þessa er mikilvægt að túlka tölur einstakra ára af varúð enda getur verið um tilviljanankennda sveiflu að ræða. Til þess að jafna sveiflur milli ára og draga fram langtímaþróun sjálfsvíga getur verið heppilegra að notast við meðaltöl nokkurra ára heldur en tíðni hvers árs.


Síðastliðinn áratug hefur árlegur fjöldi sjálfsvíga verið á bilinu 27–49, að meðaltali 39 á ári eða 11,8 á hverja 100.000 íbúa. Sé litið til tíu ára þar á undan (1999-2008) voru sjálfsvíg að meðaltali 35 á ári eða 11,8 á hverja 100.000 íbúa. Vegna þess hve tölur um sjálfsvíg eru lágar þurfa miklar sveiflur að verða til þess að hægt sé að staðhæfa að um marktæka breytingu sé að ræða. Ekki er hægt að fullyrða með vissu að breyting hafi orðið á heildardánartíðni vegna sjálfsvíga undanfarna tvo áratugi.

Sjálfsvíg eru að jafnaði tíðari meðal karla heldur en kvenna, bæði á Íslandi og í nágrannalöndunum. Á síðustu tíu árum (2009-2018) voru að meðaltali 31 sjálfvíg árlega hjá körlum og 8 hjá konum. Það samsvarar því að 18,6 karlmenn af hverjum 100.000 hafi látist vegna sjálfsvíga á þessu tíu ára tímabili og 4,9 af hverjum 100.000 konum. Sé litið til áratugarins þar á undan (1999-2008) létust 17,7 af hverjum 100.000 karlmönnum vegna sjálfsvíga og 5,7 af hverjum 100.000 konum.

Ef litið er á tíðni sjálfsvíga í mismunandi aldurshópum undanfarinn áratug (2009-2018) sést að sjálfsvíg voru flest hjá einstaklingum 30 ára og eldri. Á það bæði við um karla og konur. Á þessu árabili voru sjálfsvíg meðal karla tíðust í aldurshópunum 30-44 ára (27/100.000) og 45-59 ára (24,3/100.000). Hjá konum hins vegar voru sjálfsvíg tíðust meðal 60 ára og eldri (7,9/100.000) og í aldurshópnum 45-59 ára (7/100.000).


Árin 1999-2008, var dreifing sjálfsvíga eftir aldri aðeins önnur en áratuginn á undan. Þá voru sjálfsvíg tíðust hjá körlum á aldrinum 45-59 ára (27,9/100.000) og 15-29 ára (27,2/100.000). Sjálfsvíg meðal kvenna voru aftur á móti tíðust í aldurshópnum 45-59 ára (12,3/100.000) á fyrrnefndu árabili.


Þrátt fyrir að sjálfsvíg í yngstu aldurshópunum séu hlutfallslega færri heldur en hjá þeim sem eldri eru þá er hlutdeild sjálfsvíga í öllum andlátum hins vegar mun hærri í þessum aldurshópi. Þannig skýrðu sjálfsvíg um þriðjung andláta einstaklinga á aldrinum 15-29 ára undanfarinn áratug og eru því ein algengasta dánarorsökin í þessum aldurshópi. Sjálfsvíg hafa einnig verið um 20% allra dauðsfalla í aldurshópnum 30-44 ára en algengustu dánarmeinin í þeim aldursflokki, auk sjálfsvíga, eru illkynja æxli, slys og óhöpp.

 

Erlendur samanburður

Ýmsar alþjóðlegar stofnanir annast söfnun og framsetningu á tölum um dánarmein. Ísland á aðild að slíku samstarfi og sendir meðal annars árlega gögn í alþjóðlegan gagnagrunn Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, WHO Global Mortality Database. Tölfræði úr þessum gagnagrunni má nálgast á aðgengilegan hátt í European Mortality Database  sem birtir árlega dánartíðni ýmissa fyrirfram skilgreindra flokka dánarorsaka í aðildarríkjum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, eftir kyni og aldri. Norðurlandasamanburður sýnir að sjálfsvíg voru tíðust í Finnlandi á árunum 2006-2015, 16,7 á hverja 100.000 íbúa og var tíðnin næsthæst á Íslandi (11,9/100.000). Fæst sjálfsvíg á fyrrnefndu tímabili voru hins vegar í Danmörku, 9,7 á 100.000 íbúa.

 

Fjölmiðlar hafa áhrif

Fjölmiðlar geta haft mikil áhrif á þekkingu og viðhorf almennings með umfjöllun sinni um tiltekin málefni. Sjálfsvíg eru vandmeðfarið umfjöllunarefni þar sem ákveðin framsetning, t.d. upplýsingar um aðstæður og aðferðir til sjálfsvíga, er talin geta haft neikvæð áhrif. Ábyrg og vel unnin umfjöllun um sjálfsvíg og tengd málefni getur aftur á móti nýst vel til að koma á framfæri mikilvægum upplýsingum til almennings varðandi sjálfshjálp, aðgengi að aðstoð og þjónustu og úrræðum fyrir syrgjendur. Muna þarf að hvert sjálfsvíg er harmleikur sem hefur áhrif á nánustu ættingja og vini. Þeir eru mjög viðkvæmir fyrir allri umfjöllun og þurfa stuðning til að takast á við sorg þar sem ótal spurningum er ósvarað.


Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur útbúið leiðbeiningar fyrir fjölmiðla um ábyrga umfjöllun um sjálfsvíg.

 

Hvert get ég leitað?

Mikilvægt er að þeir sem glíma við sjálfsvígshugsanir segi einhverjum frá líðan sinni, t.d. vini, fjölskyldumeðlimi, presti, Hjálparsímanum 1717, Nýrri dögun, Píetasamtökunum, Siðmennt og/eða fagaðila.

Síðast uppfært 09.05.2019