Hlaupabóla (Varicella-Zoster)

Hlaupabóla orsakast af veiru sem er skyld herpes simplex (frunsu) veirunni. Yfirleitt er um vægan sjúkdóm að ræða en í einstaka tilfellum getur hlaupabóla orðið að alvarlegum sjúkdómi þ.e. ef veiran nær að dreifa sér til ýmissa líffæra og valdið skaða. Í kjölfar hlaupabólusýkingar tekur veiran sér bólfestu í taugum líkamans og liggur þar dulin. Hún getur síðar tekið sig upp og valdið svokölluðum ristli sem einkennist af staðbundnum og sársaukafullum blöðrulíkum útrotum.

Faraldsfræði
Nánast allir fá hlaupabólu einhvern tímann á lífsleiðinni.

Hafi einstaklingur ekki fengið hlaupabólu eru 90% líkur á að hann fái sjúkdóminn veikist einhver á heimilinu meðan það eru 10–35% líkur að börn sem eru í skólaumhverfi smitist.

Sjúkdómurinn varir í 7–10 daga hjá börnum en lengur hjá fullorðnum. Oftast stafar engin hætta af sjúkdómnum og flestir fá hlaupabólu bara einu sinni á ævinni.

Hlaupabóla virðist ekki ganga í stórum faröldrum eins og margir aðrir barnasjúkdómar en er viðvarandi í samfélaginu allt árið. Árstíðabundnar sveiflur eru þó oft á tíðni sjúkdómsins og eiga flest tilfelli sér stað um miðjan vetur fram á vor.

Smitleiðir og meðgöngutími
Hlaupabóla er mjög smitandi sjúkdómur og er algengastur hjá börnum. Sjúkdómurinn smitast á milli manna með úða frá öndunarvegum og með beinni snertingu við útbrotin sem eru vessafylltar blöðrur sérstaklega ef þær eru sprungnar því veiran er í vessanum. 

Meðgöngutími sjúkdómsins þ.e.a.s. sá tími sem líður frá því að einstaklingur smitast þar til hann fer að fá einkenni geta verið 10–21 dagur. Einstaklingur getur smitað aðra allt að þremur dögum áður en hann fær sjálfur útbrot og er smitandi þar til allar bólur hafa sprungið og þornað upp. Börn verða yfirleitt lítið veik en hlaupabóla leggst oft þyngra á unglinga og fullorðna einstaklinga sem er líka hættara við fylgikvillum en börnum.

Einstaklingur með ristil getur smitað aðra af hlaupabólu.

Einkenni sjúkdómsins
Sjúkdómurinn lýsir sér með útbrotum á bol og andliti til að byrja með en einnig geta þau komið fram í hársverði og á fótum. Stundum berast útbrotin yfir í slímhúðir og kynfæri. Oft verður vart við slappleika og vægan hita í einn til tvo daga áður en útbrot koma fram og varir hitinn áfram hjá börnum og unglingum í 2–3 daga samhliða útbrotunum. Útbrotin byrja sem litlar rauðar bólur sem eftir nokkra klukkutíma verða að vessafylltum blöðrum, blöðrurnar verða síðan að sárum á 1–2 dögum, loks myndast hrúður og þær þorna upp. Nýjar bólur geta bæst við eftir 3–6 daga. Það er mjög mismunandi hversu mikil útbrot hver einstaklingur fær. Þar sem útbrotunum fylgir oft mikill kláði er hætta á að bakteríusýking geti borist í þau. Önnur einkenni geta verið höfuðverkur, lystarleysi og særindi í hálsi.

Helstu fylgikvillar sem geta komið í kjölfar hlaupabólu eru þvagfærasýking, bólga í augum og lungnabólga. Í sumum tilfellum getur hlaupabóla valdið heilabólgu og hjartavöðvabólgu.

Á árinu 2009 birtist grein um faraldsfræði hlaupabólu á Íslandi og þá fylgikvilla sem sjást hjá íslenskum börnum. Þar kom fram að 58 börn höfðu verið lögð inn á Landspítala á 20 ára tímabili með alvarlega fylgikvilla hlaupabólu.

Greining
Útbrot hlaupabólu eru einkennandi fyrir sjúkdóminn og byggir greiningin á þeim. Einnig er hægt er að greina veiruna með ræktun frá útbrotum eða með blóðrannsókn.

Meðferð
Meðferðin felst einkum í því að halda kyrru fyrir, drekka vel og að draga úr kláða. Hægt er að lina kláðann með köldum bökstrum. Einnig eru til lyf til útvortis notkunar sem draga úr kláðanum t.d. sinkáburður og púður, áburður sem inniheldur menthol svo og mentholspritt. Einnig eru til staðdeyfikrem. Þessi lyf draga einungis úr kláðanum tímabundið og við notkun þeirra ber að hafa í huga að þau geta valdið sviða í stutta stund. Ef kláðinn verður svo mikill að hann truflar svefn barnsins, er hægt að gefa því kláðastillandi lyf, andhistamín, sem þó getur haft sljóvgandi áhrif. Sams konar lyf eru gefin við ofnæmissjúkdómum, ferðaveiki og svefnleysi. Hægt er að gefa hitalækkandi lyf en gæta verður þess að þau innihaldi EKKI asperín.

Einnig er hægt að meðhöndla hlaupabólu með sértækum veirulyfjum og best er að hefja meðferðina á fyrstu 1–2 dögum veikindanna.

Forvarnir
Árið1995 kom á markað bóluefni gegn hlaupabólu sem er mjög virkt og öruggt bóluefni.

Bólusetning gegn hlaupabólu fellur ekki undir almennar barnabólusetningar hér á landi en hægt er að fá bóluefni gegn lyfseðli.

Skráningarskylda
Hlaupabóla er skráningarskyldur sjúkdómur og ber læknum því að tilkynna sóttvarnalækni um þann fjölda einstaklinga sem þeir greina með hlaupabólu. 

Leiðbeiningar um notkun bóluefna við hlaupabólu

 

Aðrir vefir um hlaupabólu:

http://www.ecdc.europa.eu/en/healthtopics/varicella_infection/Pages/index.aspx

http://medicalcenter.osu.edu/patientcare/healthcare_services/infectious_diseases/chickenpox/Pages/index.aspx

 

Síðast uppfært 11.02.2014