Lifrarbólga C

Hlutverk lifrarinnar
Lifrin, eitt stærsta líffæri líkamans, er staðsett ofantil í kviðnum hægra megin.
Lifrin er lífsnauðsynleg mannslíkamanum og gegnir margþættu hlutverki:

  • Breytir fæðunni í efni sem nauðsynleg eru lífi og þroska.
  • Framleiðir mikilvæg eggjahvítuefni fyrir líkamann.
  • Forðabúr fyrir orku.
  • Fjarlægir eitruð úrgangsefni úr blóðinu og hreinsar þau úr líkamanum.
  • Umbreytir lyfjum og stuðlar að útskilnaði þegar hlutverki þeirra er lokið.
  • Viðheldur hormónajafnvægi og stjórnar framleiðslu kólesteróls.
  • Hjálpar líkamanum að verjast sýkingum.

Til þess að geta sinnt hlutverki sínu þarf lifrin að vera heilbrigð. Allir þeir fjölmörgu sjúkdómar sem herjað geta á lifrina svo sem bólgur af völdum veira og lyfja, efnaskiptasjúkdómar og æxli, geta því truflað starfsemi þessa líffæris.

Lifrarbólga C
Lifrarbólga C er bólgusjúkdómur í lifur af völdum smitandi veiru sem kölluð er lifrarbólguveira C. Hún er ein af nokkrum veirum sem þekktar eru að því að ráðast á og valda bólgu í lifrinni. Af öðrum veirum sem þekktar eru að því að valda lifrarbólgu má nefna lifrarbólguveirur A og B. Lifrarbólga C er um þessar mundir einn algengasti lifrarsjúkdómurinn á Vesturlöndum. Talið er að á heimsvísu séu um 130–170 milljónir manna sýktir. Þótt ekki sé um nýjan sjúkdóm að ræða var veiran sjálf fyrst einangruð 1989 og í kjölfar þess þróuð áreiðanleg próf til greiningar. Á Íslandi hafa hátt á annað þúsund manns greinst með sjúkdóminn.

Smitleið
Lifrarbólga C smitast fyrst og fremst við blóðblöndun. Algengustu smitleiðirnar eru því þegar sýkt blóð berst frá einum einstaklingi til annars, t.d. þegar fíkniefnaneytendur deila óhreinum sprautunálum og öðrum áhöldum sem sýkt blóð hefur komist í. Fólk getur smitast ef ekki er gætt fyllsta hreinlætis við húðflúr og götun t.d. í eyru. Smit getur einnig borist við blóð- eða blóðhlutagjöf en þar sem allt blóð er skimað eru líkur á að smitast þannig hverfandi. Veiran getur borist milli manna við kynmök en það er talið sjaldgæft (innan við 5%). Sjaldgæft er einnig að veiran berist frá sýktri móður til fósturs (um 5% líkur). Hjá sumum er ekki hægt að finna neina augljósa áhættuþætti fyrir sjúkdómnum.

Lifrarbólga C smitast ekki:

  • við venjulega umgengni og snertingu milli fólks, þ.m.t kossa og atlot þar sem ekki á sér stað “blóðblöndun”,
  • af matarílátum, matargerð eða við það að borða saman,
  • með andardrætti og hósta,
  • í sundlaugum,
  • við brjóstagjöf.

Er þetta alvarlegur sjúkdómur?
Þótt flestir finni ekki fyrir bráðri lifrarbólgu veikjast sumir af henni en ná sér svo að fullu á nokkrum vikum eða mánuðum. Þetta er þó fremur undantekning. Flestir sem sýkjast af veirunni fá langvinna lifrarbólgu. Oft er bólgan væg og einkennalaus árum eða áratugum saman. Bólgan getur þó smám saman valdið örmyndun í lifrinni sem síðan leiðir til skorpulifrar og lifrarbilunar. Þeir sem fá skorpulifur eru í aukinni hættu á að fá lifrarkrabbamein.

Einkenni
Flestir hafa engin einkenni og enga hugmynd um að þeir eru smitaðir og sjúkdómurinn uppgötvast síðan fyrir tilviljun, oftast við blóðprufur. Algengustu einkenni eru slappleiki og úthaldsleysi. Önnur einkenni svo sem vöðva- og liðverkir, kviðverkir og húðútbrot eru sjaldgæfari. Sumir veikjast með hita og gulu við smit, en það er undantekning. Oft gera einkenni ekki vart við sig fyrr en eftir mörg ár eða áratugi þegar komin er skorpulifur og lifrarbilun.

Greining
Sjúkdómurinn er greindur með blóðprufum þar sem athugað hvort veiran sjálf eða mótefni gegn henni eru til staðar. Oftast er byrjað með svokölluð mótefnapróf. Þau verða jákvæð fljótlega eftir smit og endast sennilega ævilangt, jafnvel þótt viðkomandi losni við veiruna. Ef mótefnapróf eru jákvæð er mælt erfðaefni veirunnar í blóði og gefur það til kynna hvort veiran er virk eða ekki. Til þess er notuð nákvæm rannsóknaraðferð sem greinir kjarnsýrur veirunnar. Einnig er hægt að mæla magn veirunnar í blóði. Nokkrir mismunandi undirflokkar eða arfgerðir veirunnar eru til. Þessar arfgerðir er einnig hægt að greina með blóðprufum. Bólga í lifrinni veldur hækkun í blóði á svo kölluðum lifrarprófum (ASAT, ALAT). Þessi próf eru notuð til að meta hversu mikilli bólgu veiran veldur.

Meðferð
Lyfjameðferð við lifrarbólgu C er í sífelldri þróun. Miklar framfarir hafa orðið á þessu sviði og til eru mjög öflug lyf við sjúkdómnum.Við mat á því hvort rétt sé að hefja lyfjameðferð er tekið tillit til ýmissa þátta svo sem einkenna, hversu mikil bólga og örmyndun er í lifrinni, heilsufars að öðru leyti og viðhorfa sjúklingsins. Lifrarígræðsla kemur til greina fyrir þá sem eru með langt genginn sjúkdóm og lifrarbilun. Ekki er til bóluefni gegn veirunni.

Ráðleggingar til sjúklinga með lifrarbólgu C
Lifrarbólga C er alls enginn dauðadómur. Jákvætt lífsviðhorf og heilbrigðir lífshættir geta skipt miklu máli. Mikilvægt er að eiga einhvern að sem hægt er að ræða við í trúnaði.
Hægt er að gera ýmislegt til að draga úr lifrarskemmdum af völdum veirunnar svo og til þess að draga úr líkum á að smita aðra:

  • Forðast áfengi. Áfengi eykur enn á lifrarskaða a völdum veirunnar.
  • Borða fjölbreytta og holla fæðu.
  • Fá bólusetningu við lifrarbólgu A og B.
  • Ekki að taka lyf nema í samráði við lækni. Jafnvel lyf sem hægt er að fá án lyfseðils geta verið skaðleg þeim sem eru með lifrarsjúkdóma.
  • Eftirlit hjá lækni á 6–12 mánaða fresti. Auk skoðunar eru oft teknar blóðprufur til að meta ástand lifrarinnar.
  • Ekki gefa blóð eða líffæri.
  • Ekki deila með öðrum rakvélum, tannburstum, naglaklippum eða öðrum hlutum sem gætu verið mengaðir af blóði.
  • Sprautufíklar ættu ekki að deila sprautum, nálum eða öðrum áhöldum eða efnum með öðrum.
  • Gæta ábyrgðar í kynlífi.
  • Þeir sem eru í föstu sambandi eru í lítilli hættu á að smita eða verða smitaðir af maka sínum. Sambýlisfólk ætti þó að ræða þessi mál og komast að sameiginlegri niðurstöðu um hvernig kynlífi er háttað. 
  • Þeir sem eru á lausu ættu að nota smokka við kynmök. Þeir eru einnig góð vörn gegn lifrarbólgu B, HIV og ýmsum kynsjúkdómum.
  • Fíkniefni hafa áhrif á dómgreind og því aukast líkur á óábyrgu kynlífi við neyslu þeirra.

Lifrarbólga C er EKKI bráðsmitandi og EKKI þarf að forðast venjulegt samneyti við annað fólk. Hægt er að stunda alla venjulega vinnu sem krefst mannlegra samskipta, svo sem umönnun barna og sjúkra.

 

Hverja á að prófa fyrir smiti af völdum lifrarbólgu C?

Gera skal próf hjá eftirtöldum:

  1. Fíkniefnaneytendum sem hafa sprautað sig.
  2. Blóðskilunarsjúklingum.
  3. Blóðgjöfum.
  4. Einstaklingum með viðvarandi óútskýrða hækkun á lifrarprófinu ALAT.
  5. Öllum sem hafa stungið sig á nálum eða oddhvössum hlutum sem hafa komið í aðra manneskju.
  6. Þunguð konum.
  7. Börnum mæðra sem sýktar eru af lifrarbólgu C.
  8. HIV sýktum.
  9. Mökum sjúklinga með lifrarbólgu C sýkingu, 
  10. Líffæragjöfum.

Eftirtöldum skal boðið próf:

  1. Fíkniefnaneytendum sem ekki hafa sprautað sig en hafa sögu um neyslu um nef eða munn. 
  2. Einstaklingum með húðflúr og líkamsgötun. 
  3. Sjúklingum með kynsjúkdóma.
  4. Öllum sem fengu blóðgjöf, blóðhlutagjöf, storkuþætti eða ígrædd líffæri fyrir 1992.


Skimun:

  1. Mæld eru mótefni fyrir lifrarbólgu C (HCV antibody).
  2. Ef um nýlegt stunguslys er að ræða, ber að fylgja leiðbeiningum sýkingavarnadeildar Landspítala vegna heilbrigðisstarfsmanna (á vef LSH) eða sóttvarnalæknis um stunguslys í samfélaginu.


Upplýsingar um lifrarsjúkdóma og tengd málefni má finna á heimasíðu Félags lifrarsjúkra, lifrin.is
Þá er hægt að leita ráðgjafar vegna lifrarbólgu C hjá hjúkrunarfræðingum á göngudeildum Landspítala:

Bergþóra Karlsdóttir og Anna Tómasdóttir
Göngudeild smitsjúkdóma A-3 Fossvogur s. 824-5857

Hildigunnur Friðjónsdóttir
Göngudeild lifrarlækninga 10-E Hringbraut, s. 825-3766

Tölfræðilegar upplýsingar um lifrarbólgu C

Síðast uppfært 25.11.2016