Giardia

Giardia er frumdýr sem finnst um allan heim. Til eru margar tegundir Giardia, en Giardia lamblia er sú sem veldur sýkingum í mönnum. Giardia lamblia lifir einnig í dýrum og hefur m.a. fundist í músum, sauðfé, nautgripum, hundum og köttum. Þetta er ein af fyrstu þarmasýkingunum sem börn í þróunarlöndunum komast í kynni við. Börnin mynda síðan að öllum líkindum ónæmi, og í löndum þar sem sjúkdómurinn er algengur, er tíðni sýkingarinnar í fullorðnum lægri en í börnum. Til skamms tíma var nánast ekkert um smit af innlendum toga hérlendis, en svo virðist sem Giardia lamblia sé nú orðin landlæg á Íslandi.

Lífsferill Giardia lamblia er tvískiptur, hreyfanlegt stig og þolhjúpar. Þolhjúpurinn er hvíldarfasi frumdýrsins, en þegar það berst niður í skeifugörn fer það yfir í hreyfanlegt stig, sem fjölgar sér og veldur sjúkdómseinkennum. Þegar neðar dregur í meltingarveginum verða aðstæður óhagstæðari og það tekur form þolhjúps að nýju.
Smitskammtur er lítill og meðgöngutími sýkingar, þ.e. tími frá smiti þar til einkenna verður vart, er ein til tvær vikur.

Smitleiðir
Vatn sem mengast hefur með Giardia lamblia er ein algengasta smitleiðin, einkum í fyrrum mið- og austurhluta Evrópuaustantjaldslöndum og þróunarlöndunum. Yfirborðsvatn mengast auðveldlega og af þeim sökum eiga sér stað sýkingar á afmörkuðum svæðum í hinum vestræna heimi. Smit með grænmeti, sem borist hefur í grænmetið með menguðu vatni, er einnig vel þekkt. Smitið getur líka borist beint manna á milli og er það algengasta smitleiðin í dagvist barna. Beint smit á sér einnig stað meðal samkynhneigðra karla.


Einkenni
Helstu einkennin eru niðurgangur með illa lyktandi hægðum, oft fitusaur, vindgangur, kviðverkir, ógleði og í einstaka tilfellum uppköst. Einkenni geta verið mismikil hjá einstaklingum, hluti smitaðra fá engin einkenni, aðrir fá bráðan niðurgang sem gengur sjálfkrafa yfir á nokkrum dögum og þriðji hópurinn fær langvinnan sjúkdóma með endurteknum niðurgangsköstum og meðfylgjandi hættu á vannæringu og þyngdartapi, ef sýklalyfjameðferð er ekki gefin.

Fylgikvillar
Vannæring, vaxtarskerðing og þyngdartap er vandamál í þróunarlöndunum þar sem sýkingin er tíð og meðferð er ábótavant.
Dæmi eru um slæman sjúkdóm hjá ófrískum konum og börnum undir 5 ára aldri, sem leitt hafa til tímabundinnar innlagnar á sjúkrahús. Afar sjaldséður fylgikvilli er sýking í gallblöðru með verkjum og gulu.

Greining
Saursýni í smásjárskoðun. Greining getur verið erfið vegna óreglulegs útskilnaðar og oft þarf að skoða fleiri en eitt sýni með eins til tveggja daga millibili til að greining fáist. Í undantekningartilfellum, ef greining fæst ekki með saursýni, er gert skeifugarnarsog eða tekið vefjasýni frá skeifugörn til greiningar.

Meðferð
Sýklalyfjameðferð (metronidazol).

Fyrirbyggjandi aðgerðir
Gott hreinlæti er mjög mikilvægt

  • Þvoið hendur með sápu og vatni eftir salernisferðir, eftir snertingu við dýr og fyrir alla meðferð matvæla. Þvoið hendur eftir bleiuskipti, jafnvel þótt notaðir hafi verið hanskar.
  • Giardia þolir klór í þeim styrk sem er í sundlaugum og drepst því ekki við hefðbundna klórnotkun.
  • Forðist að gleypa ómeðhöndlað yfirborðsvatn í sundlaugum, heitum pottum, gosbrunnum, ám, lækjum og tjörnum.
  • Ef grunur leikur á að vatn sé mengað með gíardíu er hægt að forðast smit með suðu drykkjarvatnsins í a.m.k. eina mínútu.
  • Æskilegt er að þvo og/eða afhýða hrátt grænmeti og ávexti fyrir neyslu.
  • Viðbrögð við einstökum sýkingatilfellum eða faraldri
  • Þeir sem eru með staðfesta sýkingu mega ekki fara í sund eða potta á meðan einkenni eru til staðar (sérlega mikilvægt fyrir bleiubörn).
  • Kanna þarf hvort fleiri eru með einkenni og taka sýni frá þeim sem eru með einkenni gíardíusýkingar.
  • Ef barn í dagvistun greinist með gíardíu skal hafa samband við dagvistunina ef barnið dvaldi þar dagana fyrir veikindi eða var með einkenni sýkingarinnar í dagvistuninni.
  • Ef grunur leikur á hópsýkingu eða sýkingahrinu skal hafa samband við umdæmis-/svæðislækni sóttvarna og heilbrigðiseftirlit á viðkomandi svæði, t.d. ef tveir eða fleiri einstaklingar greinast.
  • Einstaklingar, sem greinst hafa með gíardíu og eru í starfi með aukna smithættu (sjá fyrir neðan), eiga ekki að vera í vinnu meðan þeir eru með einkenni. Þeir mega koma aftur í vinnu eftir að meðferð er hafin og/eða þegar tveir dagar eru liðnir frá síðustu einkennum (niðurgangi). Ekki þarf að taka eftirlitssýni til að staðfesta að viðkomandi sé laus við smit áður en hann kemur aftur til starfa.

Störf með aukna smithættu

  • Þeir sem starfa við framleiðslu, flutning eða framreiðslu matvæla og eru í beinni snertingu við ópökkuð matvæli.
  • Heilbrigðisstarfsmenn sem eru í beinum samskiptum við sjúklinga sem eru með alvarlega ónæmisbælingu, eða eru inniliggjandi á vökudeild eða gjörgæslu.

Börn í dagvistun með staðfesta sýkingu mega ekki vera í dagvistun á meðan þau eru með einkenni. Þau mega koma aftur í dagvistun eftir að meðferð er hafin og/eða þegar tveir dagar eru liðnir frá síðustu einkennum (niðurgangi). Ekki þarf að taka eftirlitssýni til að staðfesta að barnið sé laust við smit áður en það kemur aftur í dagvistunina.


Bóluefni gegn Giardia lamblia er ekki til.

Tölulegar upplýsingar um Giardia

Giardia lamblia sýking er lögum samkvæmt tilkynningarskyldur sjúkdómur til sóttvarnalæknis.

 

Síðast uppfært 05.12.2019