Heimsfaraldur inflúensu - Spurt og svarað

Hvað er heimsfaraldur inflúensu?

Heimsfaraldur inflúensu verður þegar nýr stofn inflúensu A veiru sem enginn hefur mótefni gegn, fer að berast manna á milli og sýkir stóran hluta mannkyns.
Á síðustu öld gengu þrír heimsfaraldrar inflúensu yfir. Fyrst kom spænska veikin 1918-1919, en talið er að allt að 50 milljónir manna hafi látist af völdum hennar, aðallega ungt fólk á aldrinum 20-40 ára. Á Íslandi létust um 500 manns.

Næstu heimsfaraldrar voru Asíuinflúensan 1957-1958 og Hong Konginflúensan 1968-1969, en manntjón í þessum faröldrum var mun minna en í spænsku veikinni.

Næstum 40 ár liðu frá síðasta heimsfaraldri þar til heimsfaraldurinn 2009 reið yfir, en það er óvenju langur tími milli slíkra faraldra í sögulegu samhengi.

Hver er munurinn á fuglainflúensu og heimsfaraldri inflúensu?

Fuglainflúensa er inflúensa í fuglum, veiran sem veldur fuglainflúensu er ekki aðlöguð að mönnum og smitast því ekki manna á milli. Hún veldur í undantekningartilfellum sýkingum í mönnnum en til þess þarf nána snertingu við fugla. Fuglainflúensuveira getur því ekki valdið heimsfaraldri nema miklar breytingar verði á erfðaefni veirunnar og hún fari að smitast manna á milli.

Heimsfaraldur inflúensu er inflúensa í mönnum, veiran sem veldur inflúensu í mönnum er aðlöguð að mönnum og smitast auðveldlega á milli manna. Hún getur hins vegar að uppruna verið fuglainflúensuveira sem breyttist nægilega til að smitast manna á milli. Þegar það gerist er kominn nýr veirustofn sem menn hafa litlar sem engar varnir gegn og getur því leitt til alvarlegri sýkinga en við árlega inflúensu.

Hver er munurinn á árlegri inflúensu og heimsfaraldri inflúensu?

Heimsfaraldur inflúensu verður þegar nýr stofn inflúensuveiru sem enginn eða fáir hafa ónæmi gegn berst um heiminn. Yfirleitt líða nokkrir áratugar milli heimsfaraldra. Árleg inflúensa kemur alltaf á svipuðum tíma, á tímabilinu október til mars á norðurhveli jarðar. Hægt er að fylgjast með breytingum á veirunni sem veldur árlegri inflúensu, bregðast við tímanlega með því að búa til bóluefni og bólusetja gegn árlegri inflúensu áður en hún kemur.

Heimsfaraldur inflúensu getur komið á öllum árstímum, ekki er vitað hvaða veirustofn veldur næsta heimsfaraldri og þess vegna er ekki er hægt að útbúa bóluefni og bólusetja fyrirfram. Árleg inflúensa leggst þyngst á eldri kynslóðina og einstaklinga með undirliggjandi sjúkdóma en heimsfaraldur inflúensu getur lagst á fólk á öllum aldri. Einkenni í heimsfaraldri inflúensu eru svipuð einkennum í árlegri inflúensu, en líklegt er að þessi einkenni séu verri í heimsfaraldrinum og leiði til alvarlegri veikinda og hugsanlega dauða.

Getur fuglainflúensuveiran A/H5N1 valdið heimsfaraldri?

Já, H5N1-veiran er í stöðugri þróun og möguleikinn á stökkbreytingu eða samruna við inflúensuveiru úr dýraríkinu er alltaf fyrir hendi. Þrátt fyrir að engar meiriháttar breytingar hafi verið sjáanlegar síðastliðin 10 ár verður að gera ráð fyrir því að veiran geti breyst og skyndilega tekið að berast auðveldlega manna á milli. Þannig eru möguleikar á að fuglainflúensuveiran H5N1 valdi heimsfaraldri inflúensu þótt ekkert sé vitað hvort það verður eða hvenær.

Er til veirulyf við heimsfaraldri inflúensu?

Í dag eru til lyf sem eru gagnleg til að meðhöndla og koma í veg fyrir inflúensuna sem kemur á hverju ári. Einkum eru það lyfin zanamivir (Relenza®) og oseltamivir (Tamiflu®) sem draga úr sjúkdómseinkennum og stytta veikindatímann og þau komu einnig að notum í heimsfaraldri inflúensu árið 2009.

Hvernig eru veirulyf notuð í heimsfaraldri inflúensu? 

Lyfin eru notað á tvennan hátt:

  • Til að meðhöndla veika einstaklinga. 
  • Til að koma í veg fyrir smit hjá þeim sem annast sjúklinga með inflúensu.

Er til bóluefni gegn heimsfaraldri inflúensu?

Nei, einungis er hægt að hefja framleiðslu á bóluefni eftir að ljóst er að heimsfaraldur er í uppsiglingu og veiran sem honum veldur er þekkt. Eftir að framleiðsla hefst má reikna með að það taki um 3-6 mánuði að framleiða bóluefnið og gera skal ráð fyrir skorti á bóluefni í fyrstu mánuðina.

Verða allir bólusettir í heimsfaraldri inflúensu? 

Í byrjun faraldurs er jafnan skortur á bóluefni. Það verður nauðsynlegt að forgangsraða einstaklingum sem þarf að bólusetja þar til nóg verður af bóluefni fyrir alla.

Þeir sem eru í mestri hættu á að veikjast alvarlega verða bólusettir fyrst en því næst heilbrigðisstarfsmenn og aðrir sem eru í hættu að smitast vegna sinna starfa, eins og gert var í heimsfaraldrinum sem reið yfir árið 2009.

Hver er munurinn á veirulyfi og bóluefni?

Fyrirbyggjandi gjöf veirulyfs verndar gegn smiti meðan lyfið er tekið en hefur engin áhrif á ónæmiskerfið og veitir enga vörn eftir að töku þess lýkur.

Bóluefni örvar ónæmiskerfið og hinn bólusetti myndar mótstöðu gegn inflúensuveirunni sem verndar gegn smiti. Í faraldrinum árið 2009 var í upphafi talið líklegt að bólusetja þyrfti tvisvar sinnum til að ná sem bestum árangri með bólusetningu en ein bólusetning reyndist þá nægjanleg.

Í árlegri inflúensu nægir að bólusetja einstaklinga eldri en 9 ára einu sinni. Börn yngri en 9 ára, sem ekki hafa verið bólusett áður, þarf hins vegar að bólusetja tvisvar með eins mánaðar millibili.

Hvaða yfirborð eru líklegust til að vera menguð af inflúensuveiru?

Veiran getur borist við hósta eða hnerra á snertifleti í nánasta umhverfi inflúensusjúklings eða sjúklingurinn mengað þá með því að snerta þá með höndunum ef hann hefur ekki þvegið þær eða sprittað.

Dæmi um algenga snertifleti eru hurðarhúnar, borðblötur, lyklaborð, tölvumýs og símar. Rannsóknir benda til að inflúensuveiran geti lifað og smitað fólk í 2-8 klst. eftir að hún lendir á yfirborðinu.

Hvernig get ég forðast að smita aðra þegar ég er veikur?

  • Dragðu úr samskiptum við annað fólk eins mikið og þú getur. Vertu heima, ekki fara í skóla eða vinnu fyrr en þú ert orðin/orðinn hitalaus.
  • Hylja skal vit með einnota bréfþurrkum þegar maður hóstar og hnerrar. Ef einnota þurrkur eru ekki fyrir hendi er ágætt að hylja andlitið með olnbogabótinni.
  • Þvoið eða sprittið hendurnar oft.

Hvað er hægt að gera til að minnka líkur á smiti?

  • Forðast náið samband við fólk sem er með einkenni inflúensu.
  • Halda a.m.k. eins metrers fjarlægð frá þeim sem eru með einkenni um inflúensu ef unnt er.
  • Halda kyrru fyrir heima á meðan veikindi standa yfir þar til þú ert búinn að vera hitalaus í tvo daga. Forðast mannsöfnuði. 
  • Hnerra eða hósta í einnota pappírsþurrku eða olnbogabót og hreinsið hendur strax á eftir.
  • Þvo hendur oft eða berið á þær handspritt.
  • Forðast að bera hendur að munni, augum eða nefi því að hendurnar geta verið mengaðar eftir snertingu við t.d. hendur sýktra eða annað mengað í umhverfinu og sýkillinn berst þá með höndunum í slímhúðir augna, nefs eða munns.

Koma hlífðargrímur í veg fyrir smit?

Óumdeilt er að hlífðargrímur gagnast heilbrigðisstarfsfólki sem stunda sjúklinga með inflúensu.

Ekki hefur verið sýnt fram á að dagleg notkun hlífðargríma verji almenning gegn inflúensusmiti jafnvel á svæðum þar sem mörg smittilfelli hafa greinst. Grímurnar geta gefið falskt öryggi og jafnvel hugsanlega aukið líkur á smiti ef þær eru notaðar of lengi og/eða komið er við þær með höndunum.

Til greina kemur að rjúfa smitleiðir með því að setja hlífðargrímu á inflúensusjúklinga í stuttan tíma, t.d. við flutning.

Hvað geri ég ef ég hef átt samskipti við einstakling með inflúensu þegar heimsfaraldur geisar?

Ef þú færð engin einkenni sýkingar er engin ástæða til sérstakra aðgerða. Þú þarft ekki að draga úr samskiptum við annað fólk því afar litlar líkur eru á því að þú sért smitandi ef þú ert einkennalaus. Það er því engin ástæða til að vera frá vinnu eða skóla þó einhver í nánasta umhverfi sé sýktur.

En ef þú færð einkenni sýkingar getur þú haft samband við heilsugæsluna á þínu svæði á dagvinnutíma eða Læknavaktina á höfuðborgarsvæðinu utan hefðbundins dagvinnutíma ef einkenni eru talin alvarleg.

Best er að hringja fyrst í heilsugæsluna/Læknavaktina til að draga úr líkum á smiti til annarra ef talin er þörf á skoðun læknis.

Hverjir eru í aukinni áhættu af völdum heimsfaraldurs inflúensu?

Svo virðist sem hætta á alvarlegum sýkingum af völdum inflúensuveiru sé dálítið meiri hjá barnshafandi konum og fólki með langvinna undirliggjandi sjúkdóma, t.d. lungnasjúkdóma, offituvandamál, taugasjúkdóma eða efnaskiptasjúkdóma. Læknir metur hvort þörf sé á veirulyfjameðferð hjá þessu einstaklingum.

Er hægt að smitast með neyslu svínakjöts eða annarra afurða þeirra?

Nei. Inflúensuveiran smitast ekki með því að borða rétt meðhöndlað svínakjöt, sem er eldað á réttan hátt, né heldur með öðrum afurðum svínakjöts. Ekki liggja fyrir nein vísindaleg gögn sem benda til þess að menn geti smitast af neyslu svínakjöts eða svínaafurða.

Óháð heimsfaraldri er nauðsynlegt að brýna fyrir fólki að forðast neyslu á hráu kjöti til að koma í veg fyrir matarsýkingar. Það er alltaf ráðlegt að viðhafa gott hreinlæti í eldhúsinu og þvo vel hendur og yfirborð eftir meðhöndlun á hráu kjöti.
Við innra hitastig 70°C í svínakjöti drepast veirur og bakteríur.

Eru veirulyf í lagi fyrir barnshafandi konur/konur með barn á brjósti? 

Já, reynsla af notkun veirulyjfanna Tamiflu og Relenza hjá þessum konum er ekki löng, en ekki hafa komið í ljós nein neikvæð áhrif á fóstur/barn vegna veirulyfjanotkunar móðurinnar.

Barnshafandi konur og konur með barn á brjósti geta því tekið veirulyfin samkvæmt læknisráði eins og aðrir.

Koma bóluefni í veg fyrir heimsfaraldur inflúensu?

Bólusetning er ein áhrifaríkasta aðgerð sem völ er á til að koma í veg fyrir sýkingu. Bólusetning er ekki bara mikilvæg til að vernda hinn bólusetta heldur einnig til að koma í veg fyrir útbreiðslu sýkingarinnar í samfélaginu því bólusettur einstaklingur smitar ekki aðra.

Vernda árleg inflúensubóluefni gegn nýrri inflúensuveiru í heimsfaraldri?

Samkvæmt nýjustu rannsóknum þá virðast árleg inflúensubóluefni ekki vernda gegn hinni nýju inflúensu.

Er til viðbragðsáætlun fyrir Ísland gegn heimsfaraldri inflúensu?

Já, sóttvarnalæknir og almannavarnadeild ríkislögreglustjóra unnu að gerð viðbragðsáætlunar, sem var undirrituð í mars 2008.

Viðbúnaðaráætlunin nær yfir alla þætti samfélagsins því nauðsynlegt er að halda uppi mikilvægum samfélagsstoðum eins og löggæslu, fjarskiptum, orku- og vatnsdreifingu, sorphirðu, starfsemi fjölmiðla og banka og skipuleggja birgðir matvæla og annarra nauðsynja ásamt dreifingu þeirra.

Í viðbúnaðaráætluninni er gert ráð fyrir ýmsum sóttvarnaráðstöfunum, svo sem bólusetningum, einangrun smitaðra, afkvíun byggðarlaga eða landsins alls, lokunum skóla eða samkomubanni og notkun veirulyfja.

Í viðbragðsáætluninni er tekið á hlutverki heilbrigðisþjónustunnar sem þarf að vera undir það búin að annast aukinn fjölda sjúkra. Heilsugæslan gegnir mikilvægu hlutverki við fyrstu greiningu og meðferð ásamt umönnun sjúkra í heimahúsum. Sjúkrahús og heilbrigðisstofnanir undirbúa móttöku fjölda inflúensusjúklinga sem þurfa á innlögn að halda. Samtímis þarf að halda gangandi annarri nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu.

Síðast uppfært 31.10.2012




Search



Change Fontsize