Eftirlit með lyfjaávísunum og lyfjanotkun

Sjá stærri mynd

Eftirlitshlutverk Embættis landlæknis og sóttvarnarlæknis snýr að eftirtöldum þáttum:

  1. Reglubundið eftirlit með ávísunum á ávana- og fíknilyf.
  2. Eftirlit þegar grunur hefur vaknað um óeðlilegar lyfjaávísanir.
  3. Kortlagning á almennum lyfjaávísunum læknis í samvinnu við lækninn, með ávísanir annarra lækna í sömu sérgrein til samanburðar.
  4. Mat á faglegum áhrifum opinberra aðgerða er varða lyfjamál.
  5. Samanburður á þróun lyfjanotkunar frá einum tíma til annars og á milli landa.
  6. Eftirlit með sýklalyfjanotkun með það að markmiði að koma í veg fyrir ónæma stofna.

Hér á eftir er fjallað nánar um hvern þessara flokka.

1. Reglubundið eftirlit með ávísunum á ávana- og fíknilyf

  • Þegar ástæða þykir til að ætla að einstaklingur hafi fengið ávísað miklu af ávana- og fíknilyfjum frá mörgum læknum.
  • Þegar ástæða er til að ætla að læknir hafi ávísað ávana- og fíknilyfjum á sjálfan sig.
  • Þegar ástæða er til að ætla að einstaklingur hafi fengið ávísað meira af ávana- og fíknilyfjum en eðlilegt getur talist á tilteknu tímabili.

Komi einhver verulega athugaverð atriði upp við slíka vöktun er viðkomandi lækni skriflega gerð grein fyrir athugasemdum og óskað skýringa.


2. Eftirlit þegar grunur hefur vaknað um óeðlilegar lyfjaávísanir (grunur vaknar hjá aðilum utan Embættis landlæknis)

Hér er að neðan eru dæmi til skýringar um mismunandi tilvik:

  • Fyrir kemur að lyfseðilsblokkum er stolið. Lyfseðlarnir hafa ákveðin númer, sem eru gefin upp af þeim sem tilkynnir stuldinn. Úr lyfjagagnagrunni er hægt að fylgjast með hvort hinir stolnu lyfseðlar komi fram útfylltir. Þetta eftirlit hefur hingað til verið í samstarfi Lyfjastofnunar og Embættis landlæknis og verður svo væntanlega áfram.
  • Embætti landlæknis berast af og til vísbendingar um að sjúklingur fái útskrifuð ávanabindandi lyf hjá mörgum læknum án þess að láta viðkomandi lækna vita af því sem hinir hafa ávísað. Slíkt atferli er kallað „læknaráp" og gefur sterklega til kynna að lyf séu misnotuð.
  • Eftirlit með einstökum læknum sem skrifa út mikið af ávanalyfjum án þess að geta útskýrt læknisfræðilega þýðingu.


3. Kortlagning á almennum lyfjaávísunum læknis í samvinnu við lækninn, með ávísanir annarra lækna í sömu sérgrein til samanburðar.

Hér er fylgst með lyfjaávísunum eins læknis miðað við starfsfélaga í sömu sérgrein með það að markmiði að fræða lækna og bæta ávísanavenjur þeirra. Svona kortlagning á sér eingöngu stað með samþykki viðkomandi læknis og honum til upplýsinga. Persónueinkenni sjúklinga koma á engan hátt fram.

Þetta hefur verið gert í nágrannalöndum með góðum árangri og í fullri samvinnu við lækna. Á þennan hátt getur læknir t.d. gert sér ljóst að hann skrifi mun meira en starfsfélagar hans út af ákveðnu lyfi og áttað sig á því sjálfur hvort um meðvitaða ákvörðun sé að ræða eða hvort aðrir þættir hafi þar áhrif.


4. Mat á faglegum áhrifum opinberra aðgerða er varða lyfjamál, svo sem áhrif klínískra leiðbeininga og viðvarana vegna ávísana lyfja til einstaklinga eða um lyfjanotkun einstakra hópa

Embætti landlæknis gefur út klínískar leiðbeiningar og ýmsar aðrar faglegar ábendingar varðandi lyfjagjöf. Lyfjagagnagrunnurinn er gagnlegur til þess að meta áhrif þessara leiðbeininga og aðgerða á lyfjaútskriftir. Úr lyfagagnagrunninum má á fljótan og öruggan hátt fylgjast með hvaða áhrif aðgerðir sem þessar hafa.


5. Samanburður á þróun lyfjanotkunar frá einum tíma til annars og á milli landa

Í 19. grein læknalaga er mælt svo fyrir að landlæknir skuli fylgjast með þróun lyfjanotkunar. Embætti landlæknis tekur þátt í margvíslegu alþjóðlegu samstarfi þar sem tölfræði um fagleg málefni er borin saman milli landa, til dæmis í NOMESCO (Nordic Medico Statistical Committee).

Af og til berast beiðnir um keyrslur úr lyfjagagnagrunni vegna vísindarannsókna. Sé um hreinar vísindaathuganir að ræða er að sjálfsögðu sótt um leyfi fyrir hverju verkefni fyrir sig, t.d. ef ástæða þykir til að tengja upplýsingarnar við persónutengdar upplýsingar úr öðrum gagnagrunnum. Vísindarannsóknir af þessum toga nýtast embættinu á ýmsan hátt í að fylgjast með lyfjanotkun yfir tíma og sjá hvernig lyfjanotkun á Íslandi er samanborið við önnur lönd.


6. Eftirlit sóttvarnarlæknis með sýklalyfjanotkun

Sýklalyf, sem hafa stuðlað að lækningu og bættri heilsu manna, hafa jafnframt stuðlað að auknu sýklalyfjaónæmi. Sýklalyfjaónæmi vinnur gegn lækningamætti lyfjanna og getur verið ógnun við heilsu manna, valdið auknum kostnaði við heilbrigðisþjónustuna og haft alvarlegar efnahagslegar afleiðingar fyrir samfélagið í heild. Ógnin sem steðjar að mönnum felst í auknum veikindum, ótímabærum dauðsföllum vegna smitsjúkdóma, skertum lífsgæðum og auknum kostnaði við heilbrigðisþjónustuna.

 

Síðast uppfært 14.03.2017