Sjálfsvíg og sjálfsskaðandi hegðun

Sjálfsvíg er alvarlegasta afleiðing þunglyndis og annarra geðraskana. Sem betur fer eru sjálfsvíg barna og unglinga undir 16 ára aldri mjög fátíð. Þó eru þau þekkt í okkar litla samfélagi. Í næsta aldurshópi fyrir ofan, 17-24 ára, hefur uggvænleg þróun átt sér stað.

Sjálfsvígum ungra karlmanna hefur fjölgað meira en í öðrum aldurshópum undanfarna áratugi og náðu hámarki í lok síðustu aldar. Þessi þróun hefur þó verið að snúast við undanfarin ár. Er það sérstaklega ánægjulegt þar sem það var eitt af markmiðum Þjóðar gegn þunglyndi að ná til þessa hóps.

Tíðni
Erfiðara er að leggja tölulegt mat á tíðni sjálfsskaðandi hegðunar, þar á meðal tíðni sjálfsvígstilrauna. Mat á niðurstöðum fjölda rannsókna á sjálfsvígshegðun unglinga sýnir að 9,7% unglinga höfðu gert tilraun til sjálfsvígs. Sjálfsskaðandi hegðun getur spannað bilið frá meinlausum rispum í úlnlið eða töku smáskammts af svefnlyfi yfir í lífshættulega atlögu einstaklings að lífi sínu.

Allt ber þó að skoða sem hugsanlega lífshættulegt því stundum gerist líka að það sem átti að vera ákall um hjálp getur fyrir slysni endað með dauða. Eins ber að hafa í huga að líkur á annarri tilraun til sjálfsvígs eru meiri hjá þeim sem áður hafa skaðað sig heldur en hjá öðrum.

Dauðahugsanir eru oft fylgifiskur umbrota unglingsáranna. Kannanir hafa sýnt að um þriðjungur unglinga hefur haft slíkar hugsanir einhvern tíma. Það er alltaf mikilvægt að taka þær alvarlega, sérstaklega ef viðkomandi sýnir sterk einkenni þunglyndis eða hömluleysis.

Kynjamunur
Sjálfsskaðandi hegðun og dauðahugsanir eru algengari hjá konum en körlum, ekki síst hjá unglingum. Það ber þó að taka með í reikninginn að ýmiss konar áhættuhegðun er algengari hjá unglingspiltum og má í sumum tilvikum líta á hana sem ákall um hjálp, svipað og oft er um sjálfsskaðandi hegðun hjá stúlkum.

Áhættuþættir
Í stórri rannsókn meðal ungmenna greindist geðröskun, ein eða fleiri, hjá meirihluti barna og unglinga (um 60%) sem höfðu sýnt af sér sjálfsvígsatferli, þ.e. höfðu hugsað um dauðann, gert sjálfsvígsáætlanir eða beinar tilraunir til sjálfsvígs. Oftast er um að ræða þunglyndi, kvíðaraskanir og/eða vímuefnavanda. Um þriðjungur er með veruleg einkenni um geðröskun og samsvarandi vanlíðan, en ekki nægilega mörg einkenni til að uppfylla skilyrði um greiningu.

Í sömu rannsókn greindust um 4% með verulega tengslaörðugleika, en án þess að vera með einkenni um geðröskun. Mesta hættan er hjá þeim sem greinast með þunglyndi og kvíða eða með þunglyndi samfara vímuefnafíkn eða hömluleysi. 

Unglingum sem eiga í tengslaerfiðleikum er hætt við að einangrast og hafa því ekki þann félagslega stuðning sem eykur lífsvilja. Þegar geðraskanir eða önnur vandamál bætast við er þeim hættara við sjálfsskaðandi hegðun en öðrum. Ýmislegt bendir til að höfnun foreldra gagnvart barni eða unglingi geti skapað meiri hættu á sjálfsskaðandi hegðun en erfiðleikar í samskiptum við jafnaldra.

Á öðrum stað á þessum vef er sagt frá neikvæðum áhrifum ofbeldis og vanrækslu á barnsárum á mótun sjálfsmyndar og persónuleika. Fjöldi rannsókna sýnir að kynferðisleg misnotkun leiðir mjög oft til sjálfsskaðandi hegðunar; vímuefnafíknar frá unga aldri, persónuleikaraskana og erfiðleika við reiðistjórnun. Sjálfsmynd er brotin og stöðugleiki í tengslamyndun er minni. Allt hefur þetta þau áhrif að sjálfsvígstilraunir hjá þessum hópi eru mun algengari en hjá þeim sem hafa ekki orðið fyrir kynferðisofbeldi.

Í stórfjölskyldum þar sem sjálfsvígsatferli er þekkt hjá einhverjum ættingja aukast líkur á slíkum vanda hjá öðrum skyldmennum. Þar geta komið inn mótunaráhrif þess að hafa fyrirmyndir um sjálfskaðandi hegðun í fjölskyldumeðlimum, en einnig eru ýmsir persónuleikaþættir, sem tengjast tilhneigingu til sjálfsskaða, bundnir í erfðavísa mannsins. Má nefna hvatvísi og árásargirni, sem við vissar aðstæður geta beinst að eigin persónu. Einnig er vitað að geðraskanir almennt eru arfgengar, í mismiklum mæli þó.

Hættumerki
Merki um að sjálfsvígshætta kunni að vera í uppsiglingu hjá unglingum eru:

  • Unglingurinn hefur mörg einkenni þunglyndis.
  • Vaxandi kvíði og félagsfælni.
  • Unglingurinn talar um sjálfsvíg, vonleysi eða vanmátt
  • Unglingurinn lendir í tíðum slysum eða óhöppum
  • Unglingurinn talar um dauða og það að deyja
  • Unglingurinn grætur meira en áður, en er tilfinningalega lokaður að öðru leyti
  • Unglingurinn er farinn að gefa öðrum eigur sínar

Auk þess er rétt að gefa gaum að eftirfarandi hegðun:

  • Félagslegri einangrun
  • Vímuefnanotkun, þar með talin áfengisnotkun
  • Vaxandi hömluleysi í hegðun
  • Vaxandi áhættuhegðun

Verndandi þættir
Það sem helst hefur verndandi áhrif gagnvart sjálfsskaða og sjálfsvígum er allt það sem hjálpar barni og unglingi að þróa með sér trú á sjálfan sig og framtíðina, tengsl við aðra, sjálfsvirðingu og virðingu fyrir öðrum. Hlýtt samband við foreldra og jákvæðar fyrirmyndir í þeim ráða hér miklu. Góð tengsl við jafningja og trú á eigin getu til að takast á við vandamál skipta einnig miklu máli.

Í þessu efni er líka mikilvægt að draga sem mest úr áhættuþáttum þunglyndis, stuðla að styrkjandi uppeldi og seinka því sem lengst að hefja neyslu áfengis og annarra vímuefna.

Meðferð
Grundvallaratriði í meðferð unglinga sem hafa verið í sjálfsvígshættu er að fylgja þeim þétt eftir í fyrstu með samtölum og öðrum stuðningi. Hætta á tilraun til sjálfsvígs getur verið lengi til staðar þó að gripið hafi verið inn í líf viðkomandi með stuðningi. Ennfremur er afar mikilvægt að vinna með þá þætti sem hafa stuðlað að vanlíðan og vonleysi hjá viðkomandi, svo sem fyrirliggjandi geðraskanir eins og þunglyndi eða kvíði, vímuefnafíkn eða erfiðar fjölskylduaðstæður. 

Lyfjameðferð ein og sér nægir ekki, samtalsmeðferð og virkur stuðningur í formi reglubundinnar eftirfylgdar fagfólks er grundvallaratriði.

 


Fyrst birt 01.10.2008
Síðast uppfært 23.05.2012

<< Til baka