Landlæknisembættið - Skjaldkirtilspróf. Verklag við greiningu og eftirlit

Klínískar leiðbeiningar

Skjaldkirtilspróf. Verklag við greiningu og eftirlit

Tilmæli um verklag við notkun skjaldkirtilsprófa (TSH, fT4 og fT3) við greiningu og eftirlit skjaldkirtilssjúkdóma

Tilmælin ná ekki til notkunar skjaldkirtilsprófa hjá barnshafandi konum, bráðveikum sjúklingum eða sjúklingum með staðfesta skjaldvakaofseytingu (thyrotoxicosis).

Flestar helstu leiðbeiningar um greiningu og meðferð skjaldkirtilssjúkdóma eru nokkuð samdóma um eftirfarandi ráðleggingar . Athugasemdir höfunda eru auðkenndar með #.

I. Skimun fyrir vanstarfsemi hjá einkennalausum eða hjá einstaklingum með óljós einkenni.
TSH eingöngu og ef niðurstaða er óeðlileg er frítt týroxín (fT4) mælt í sama sýni. Mæling á fríu tríjoðotýroníni (fT3) eða T3 er ekki réttlætanleg.
# Nær aldrei er þörf á að mæla annað en TSH og aðeins ef grunur er um sjúkdóm í heiladingli eða undirstúku (hypothalamus) þarf að mæla fT4 samtímis.

II. Meðferð við vanstarfsemi: Upphaf meðferðar og venjubundið eftirlit við langtímameðferð með týroxíni (Levaxin®, Euthyrox®).
TSH eingöngu og ef niðurstaða er óeðlileg er fT4 mælt í sama sýni. Mæling á fT3 (eða T3) er ekki réttlætanleg.

# Mæla ætti TSH á 6 til 12 vikna fresti eftir að meðferð er hafin eða skammti breytt og þar til jafnvægi er náð og síðan árlega nema einkenni kalli á þéttara eftirlit. Nær aldrei er þörf á að mæla annað en TSH við eftirlit á viðhaldsmeðferð. Aðeins ef grunur er um sjúkdóm í heiladingli eða undirstúku (hypothalamus) þarf að fylgja eftir uppbótarmeðferð með reglubundnum fT4 og þá einnig hugsanlega fT3 mælingum.
Sjá einnig: Lyfjagæðavísar

III. Eftirlit vegna einkennalausrar vanstarfsemi (fT4 eðlilegt, TSH vægt hækkað: < 10mU/l).
TSH eingöngu og ef niðurstaða er óeðlileg er fT4 mælt í sama sýni. Mæling á fT3 (eða T3) er ekki réttlætanleg.
# Mæla ætti TSH eftir 2-4 mánuði frá upphafsmælingu og síðan árlega nema einkenni kalli á þéttara eftirlit.

IV. Skimun fyrir ofstarfsemi hjá einstaklingum með óljós einkenni
TSH eingöngu og ef niðurstaða er óeðlileg er fT4 mælt í sama sýni. Mæling á fríu tríjoðotýroníni (fT3) eða T3 er ekki réttlætanleg við skimun en ætti að gera ef TSH er bælt og fT4 er eðlilegt.

# Gert er ráð fyrir því að sé TSH utan marka mæli viðkomandi rannsóknastofa fT4 sjálfkrafa.

Rannsóknarstofan í Læknasetrinu Þönglabakka mælir sjálfkrafa úr sama sýni fT4 ef TSH er < 0.3 eða > 5 (viðmiðunargildi TSH 0.3 til 4.0)
Rannsóknarstofan á Landspítala mælir sjálfkrafa úr sama sýni fT4 ef TSH er < 0.3 eða > 4.2 (viðmiðunargildi TSH 0.3 til 4.2)
Rannsóknarstofan í Glæsibæ mælir sjálfkrafa úr sama sýni fT3 og fT4 ef TSH er < 0.4 og fT4 ef TSH er > 4.0 (viðmiðunargildi TSH 0.4 til 4.0)
Rannsóknarstofan í Dómus mælir ekki sjálfkrafa úr sama sýni ef TSH er óeðlilegt (viðmiðunargildi TSH 0.5 til 5.5)

Venjubundin skimun með skjaldkirtilsmælingum hjá einkennalausum fullorðnum er ekki ráðlögð en meta ætti skjaldkirtilsstarfsemi við óljós einkenni, einkum hjá þeim sem eru í sérstakri áhættu (fyrri saga um eða sterk ættarsaga um skjaldkirtilssjúkdóm, þekktur sjálfsofnæmissjúkdómur, meðferð með litíum eða amíódaróni, saga um geislun á háls, konur >50 ára og allir >65 ára, og nýbakaðar mæður (6 vikur til 6 mánuðir frá burði).

Algengustu ábendingar skjaldkirtilsprófa eru vegna I-III að ofan og vísbendingar liggja fyrir um að oft sé beðið um tvö eða þrjú skjaldkirtilspróf þegar TSH eitt nægir.

Fyrirvari
Í öllum tilvikum er eftirlit einstaklingsbundið og á ábyrgð þess sem annast meðferð sjúklingsins og tekur mið af ástandi sem verið er að meðhöndla, öðrum sjúkdómum og annarri lyfjameðferð. Þessir þættir geta haft afgerandi þýðingu við ákvörðun um tíðni eftirlits og hvaða rannsóknir eru framkvæmdar. Blóðrannsóknir eru eingöngu lítill hluti af eftirliti með lyfjameðferð og er gert ráð fyrir að fylgst sé með einkennum, framvindu sjúkdómsins og aukaverkunum m.a.

Sjá einnig fylgiseðil á vef Lyfjastofnunar www.lyfjastofnun.is eða SPC á t.d. http://emc.medicines.org.uk/.

Sjá einnig ráðleggingar um eftirlit með amíódarón og litíum:

Amíódarón (meginráðleggingar um skjaldkirtilspróf): Áður en meðferð hefst: Mæla TSH og FT4 og síðan TSH á 6 mánaða fresti.

Litíum (meginráðleggingar um skjaldkirtilspróf): Áður en meðferð hefst: Mæla TSH og síðan TSH á 12 mánaða fresti.

Heimildir

Höfundar: Ari Jóhannesson, Sigurður Helgason.
Umsagnaraðilar: Árni Scheving Thorsteinsson, Björn Blöndal, Rafn Benediktsson;Tryggvi Egilsson og Þórarinn H Harðarson.
Tilvitnun: Helgason S. Jóhannesson A. Notkun skjaldkirtilsprófa (TSH, fT4 og fT3) við greiningu og eftirlit skjaldkirtilssjúkdóma -Tilmæli um verklag. Landlæknisembættið, 2010 [skoðað dd/mm/yyyy]. Sótt á: www.landlaeknir.is/Kliniskarleidbeiningar

Tilmæli um verklag við notkun skjaldkirtilsprófa (PDF)