Heilsutækniúttektir
Hvað er heilsutækni?
Heilsutækni er skilgreind sem allar þær aðgerðir (interventions) er nota má til að bæta eða varðveita heilsuna: forvarnir, greiningu, meðferð, endurhæfingu eða langtíma umönnun. Hún nær til lyfja, bóluefna, tækja, vinnu heilbrigðisstarfsfólks og skipulags heilbrigðisþjónustu, þ.e. heilbrigðisþjónustu í hvaða mynd sem er (sjá: WP5/EUnetHTA http://www.eunethta.net/).
Heilsutækniúttekt
Heilsutækniúttekt (Health Technology Report/Assessment, HTA) er kerfisbundið mat á eiginleikum og áhrifum eða virkni ákveðinnar heilsutækni. Úttektin felst m.a. í að finna, meta og gagnrýna grunnrannsóknir og skila niðurstöðu um gagn eða gagnsleysi.
Þar sem oft má leysa heilsuvanda eða vinna með hann á fleiri en einn veg (t.d. meðhöndla, greina eða fyrirbyggja) þarf að skoða sérhverja leið (heilsutækni) í ljósi annarra leiða sem í boði eru m.t.t. mismunandi árangurs, öryggis og hagkvæmni hverrar tækni. Vinnulagið við úttektina á að vera gagnsætt og þannig að sem minnst hætta sé á skekkju.
Ekki er um að ræða neina nýjung því að US Office of Technology Assessment (OTA), sem var stofnað 1972, tók að vinna að mati á heilsutækni þegar árið 1975. International Society for Technology Assessments in Health Care (ISTAHC) var stofnað 1984 og í kjölfarið fylgdu stofnanir í ýmsum löndum, s.s. Svíþjóð 1987 (SBU), Kanada 1990 (CCOHTA) og síðan í Frakklandi og Bretlandi 1993.
International Network of HTA Agencies (INAHTA) var stofnað 1993 og á árunum 1994 til 2003 voru settar á laggirnar fjórar HTA-stofnanir í Evrópu, í Finnland 1995, Danmörku 1997, Noregi 1998 og í Þýskalandi árið 2000. Sama ár hrinti WHO af stað verkefni um heilsutækniúttektir og OECD ári síðar. Árið 2006 urðu loks til samtökin European Network of HTA Agencies (EUNetHTA).
Vinna við heilsutækniúttektir hefur þannig verið stunduð í meira en 30 ár í sumum löndum og eflist óðfluga.
Hvers vegna þarf heilsutækniúttektir og hvaða gagn er að þeim?
Ör tækniþróun hefur valdið sprengingu i möguleikum til ýmiss konar meðferðar, greiningar og forvarna og um leið hefur kostnaður aukist mikið við heilbrigðisþjónustu.
Kröfur um að taka í notkun ákveðna heilsutækni geta komið frá mörgum mismunandi aðilum, s.s. sjúklingum, almenningi, heilbrigðisstarfsfólki, stjórnendum, stjórnmálamönnum eða seljendum tækninnar, sem getur verið t.d. þjónusta, tæki eða lyf, og ekki er óalgengt að um hagsmunatengsl sé að ræða.
Aukið framboð á heilsutækni ásamt vaxandi kostnaði í umhverfi þar sem fjármagn til heilbrigðismála er takmarkað kallar á einhvers konar úttekt á mismunandi árangri, öryggi og hagkvæmni við notkun einnar tegundar tækni fremur en annarrar.
Er réttlætanlegt að nota ákveðna heilsutækni umfram aðra eða beita henni yfirleitt, að teknu tilliti til árangurs, aukaverkana og kostnaðar
Enginn dregur í efa mikilvægi þess að meta árangur og öryggi nýrrar heilsutækni áður en hún kemst í almenna notkun og er litið á heilsutækniúttektir sem æ gagnlegri hlekk í því ferli að taka ákvörðun um hlutverk nýrra leiða í heilbrigðisþjónustu og meta hvaða afleiðingar þær hafa fyrir einstaklinga, heilbrigðiskerfið og samfélagið í heild.
Niðurstöður heilsutækniúttekta má nota við stefnumótun og forgangsröðun í heilbrigðismálum, ákvörðun um greiðsluþátttöku sjúkratrygginga, gerð klínískra leiðbeininga og í daglegri vinnu.
Úttektirnar eru til hjálpar við töku ákvarðana um notkun ákveðinnar heilsutækni og geta jafnvel verið grundvöllur slíkra ákvarðana. Ákvarðanir eru ávallt teknar með hliðsjón af mörgum öðrum þáttum er geta verið mjög mismunandi milli þjóða. Hefðir, gildismat, siðfræðileg viðhorf, áhrif hagsmunahópa, skipulag stjórnsýslu og valdabarátta eru t.d. meðal þess er hefur áhrif á ákvarðanatöku í heilbrigðismálum. Því nýta þjóðir sér heilsutækniúttektir á mismunandi hátt og hæpið er að hægt sé að flytja heildarlausn eins lands beint inn til annars.
Hvenær á að vinna heilsutækniúttekt?
Æskilegast er að mat á tiltekinni heilsutækni fari fram áður en tæknin kemst í almenna notkun. Þótt það geti lengt biðtíma eftir tækninni er hægt að greina kosti og galla hennar nógu tímanlega til að skipuleggja skynsamlega notkun.
Með því að leggja þannig mat á grunnrannsóknir, gera heilsutækniúttektir og beita þeim ásamt gæðaeftirliti má bæta og viðhalda gæðum heilbrigðisþjónustu.
Rannsóknum er ætlað að bæta við nýrri þekkingu og m.a. koma með nýja tækni. Með heilsutækniúttekt er lagt mat á hvernig tæknin nýtist best við mismunandi skilyrði, þ.e. utan hefðbundins rannsóknarumhverfis.
Gæðaeftirlit þjónar m.a. þeim tilgangi að meta hvort niðurstaða HTA um tiltekið notkunarsvið sé réttmæt og nýtir m.a. til þess gagnabanka um hvað fer raunverulega fram í heilbrigðiskerfinu. Hvað er gert og hver er árangurinn?
HTA getur leitt til eftirfarandi:
- Afleiðingar þess að beita mismunandi aðferðum eða forgangsröðun verða ljósar.
- Grunnur fyrir ákvörðunum í heilbrigðisþjónustu verður skýrari.
- Grunnur fyrir skipulagningu í heilbrigðisþjónustu. þ.m.t. innleiðing og besta notkun tækninnar verður skýrari.
- Meiri gæða í t.d. meðferð, greiningu og forvörnum.
- Skynsamlegri nýtingu fjármagns.
HTA-stofnanir – á hverra vegum?
HTA-stofnanir eru oftast opinberar heilbrigðisstofnanir sem njóta ríkisstyrkja en einnig eru dæmi um að aðrir notendur þjónustunnar, svo sem tryggingafélög, reki HTA-einingu og vinni heilsutækniúttektir. Íslendingar hafa nýtt sér þetta sem þiggjendur nær eingöngu.
European network for Health Technology Assessment–EUnetHTA
er Evrópusambandshópur um heilsutækniúttektir. Sjá: http://www.eunethta.net/
Á vefsetri EUnetHTA eru aðgengilegar upplýsingar um vinnulag við gerð heilsutækniúttekta og ýmis hjálpartæki fyrir þá sem vilja nýta sér þessa aðferð.
Vinna þessi er alþjóðleg og stofnanir utan Evrópu koma einnig að EUnetHTA, m.a. stofnanir í Bandaríkjunum, Kanada og Ástralíu, auk alþjóðlegra samtaka HTA-stofnana eins og INAHTA (International Network of Agencies for Health Technology Assessment) http://www.inahta.org/
Frá því í nóvember 2006 hefur Sigurður Helgason, ritstjóri klínískra leiðbeininga hjá Landlæknisembættinu, tekið þátt í þessari vinnu.
Vefsett 2. júní 2009