Landlæknisembættið - Sóttvarnarlæknir

Inngangur
Inflúensa hefur fylgt mannkyninu um langan aldur, árið 412 fyrir Krist lýsti Hippokrates einkennum sem svipa til inflúensu. Á vetri hverjum gengur yfir faraldur inflúensu sem leiðir til veikinda með fjarvistum frá vinnu og skóla og dauðsföllum meðal aldraðra. Faraldrarnir eiga yfirleitt upphaf sitt í á syðri helmingi jarðar, en það gefur okkur tíma til undirbúa okkur fyrir komu inflúensunnar með bólusetningum.

Á síðustu öld urðu fjórum sinnum alheimsfaraldrar inflúensu, árin 1918, 1957, 1968 og 1977. Faraldurinn árið 1918 var sá lang mannskæðasti á síðustu öld og varð 20-30 milljónum manna að bana. Faraldurinn barst til Íslands í október 1918, hann gekk undir nafninu Spánarveikin og varð mörgum Íslendingum að aldurtila.

Upp úr miðjum mars á þessu ári fór að bera á auknum fjölda fólks með inflúensulík einkenni í Bandaríkjunum og Mexíkó. Við nánari athugun kom í ljós að sýkingin var af völdum nýrrar inflúensu A(H1N1)v veiru sem hefur breiðst hratt út og greinst um allan heim. Veiran er með erfðaefni frá svína-, fugla- og mannainflúensu A veirum, en þessi samsetning hefur aldrei sést áður.

Einkenni sýkingar
Sjúkdómsmynd er í flestum tilfellum væg, en getur verið breytileg og jafnvel lýst sér sem illvíg lungnabólga sem leitt getur til dauða. Einkenni frá öðrum líffærakerfum hefur einnig verið lýst m.a. nýrnabilun og áhrif á lifrarstarfsemi.
En flestir virðast fá dæmigerð einkenni inflúensu án fylgikvilla og ná sé án meðferðar. Algengustu einkennin eru hósti, hiti, hálssærindi, slappleiki og höfuðverkur. Einnkennum frá meltingarfærum (ógleði, uppköst og/eða niðurgangur) hefur verið lýst hjá allt að 38% sjúklinga í Bandaríkjunum.
Um það bil 2-5% tilfella í Bandaríkjunum og Kanada og um 6% tilfella í Mexíkó voru lögð inn á sjúkrahús.

Áhættuhópar
Samkvæmt niðurstöðum frá Mexíkó og Bandaríkjunum er um helmingur þeirra sem lagður hefur verið inn á sjúkrahús í Bandaríkjunum og 46% dauðsfalla í Mexíkó einstaklingar með undirliggjandi sjúkdóma eins og lungnasjúkdóma, sykursýki, sjúklega yfirvikt eða ónæmisbælingu, nýrna- eða hjartasjúkdóma. Einnig eru óléttar konur í aukinni áhættu að fá alvarlega sýkingu.

Smitleiðir
Upplýsingar um smitleiðir nýju veirunnar liggja ekki fyrir en að öllum líkindum berst veiran manna á milli með hósta og hnerra sem dropa- og loftborið smit og einnig með höndum sem snertismit á sama máta og árleg inflúensa. Hugsanlegt að saur-munn smit geti orðið hjá þeim sem eru með niðurgang en gögn um þessa smitleið vantar einnig.

Greining á rannsóknarstofu
Best er að taka nefkoksstrok, hálsstrok og nefkokssog (aspirat) sem send eru til greiningar á rannsóknarstofuna í veirufræði við Landspítla-háskólasjúkrahús. Hægt er að nálgast sýnatökuleiðbeiningar á www.influensa.is.

Meðgöngutími
Meðgöngutíminn, þ.e. tími frá smiti til fyrstu einkenna er í flestum tilfellum 2-3 dagar en getur verið allt að sjö dagar.

 
Fylgikvillar
Algengasti fylgikvilli árlegrar inflúensu er bakteríusýkingar í öndunarfærum eins og  lungnabólga, miðeyrnabólga og kinnholubólga. Gera má ráð fyrir að fylgikvillar af völdum inflúensu A(H1N1)v séu svipaðir og við árlega inflúensu.

Almenn meðferð
Ráðlegt er að hvíla sig og drekka ríkulega. Notkun hitalækkandi lyfja (t.d. paracetamols) við háan hita er ráðleg en asperín skal ekki nota hjá börnum undir 16 ára aldri vegna hættu á Reyes heilkenni, sem leggst á miðtaugakerfi og lifur.

Veirulyfjameðferð
Á markaði eru fáanleg tvö lyf gegn inflúensu sem nefnast Relenza (zanamivir) og Tamiflu (oseltamivir)  og nýja inflúensu A(H1N1) veiran næm fyrir þessu lyfjum.  
Árangur meðferðar með þessum lyfjum er mestur ef hún hefst á fyrstu 48 klst. veikinda en meðferð er gefin skv. mati læknis (sjá: www.influensa.is).

Ef einkenni hafa staðið lengur en 48 klst. er lyfjameðferð ekki ráðlögð nema að viðkomandi sé með alvarleg einkenni að mati læknis.

Ekki er mælt með fyrirbyggjandi notkun veirulyfja en einstaklingum sem komist hafa í nána snertingu við veikan einstakling með staðfest eða líklegt smit fá meðferð ef þeir veikjast að undangengu mati læknis.

Niðurstöður af árangri veirulyfjameðferðar gegn sýkingum af völdum nýju inflúensu A(H1N1) veirunnar liggja ekki fyrir en gera má ráð fyrir að meðferð með þeim stytti tímann sem veikindin vara og mildi einkenni.

Ákvörðum um hvort meðferð skuli gefin er einungis tekin í samráði við lækni og lyfin fást ekki án ávísunar læknis.

Bólusetning
Árleg bólusetning gefur litla sem enga vörn gegn sýkingu af völdum inflúensu A(H1N1)v . Íslendingar hafa tryggt sér kauprétt á sértæku bóluefni gegn þessari nýju inflúensu og er von á bóluefninu í lok árs 2009. Sjá spurningar og svör.

Tilkynningaskylda
Inflúensan er tilkynningaskyldur sjúkdómur og ber læknum og rannsóknarstofum að senda persónugreinanlegar upplýsingar til sóttvarnalæknis þegar tilfellin greinast.

Sóttvarnalæknir

Vefsett 23. maí 2009
Uppfært 7. ágúst 2009