Landlæknisembættið - Directorate of Health

Hinum fyrsta landlækni var sett allítarlegt erindisbréf, dags. 19. maí 1760, þar sem honum var m.a. falin umsjón með heilbrigðismálum landsins, að veita sjúkum landsmönnum læknishjálp og kenna mönnum lækningar í því skyni að útskrifa þá sem fjórðungslækna á Íslandi. Landlæknir átti einnig að uppfræða ljósmæður, vera lyfsali og sjá um sóttvarnir.

Erindisbréf landlæknis var endurskoðað röskum aldarfjórðungi síðar og þá útgefið að nýju, hinn 21. september 1787, og loks aftur árið 1824. Í erindisbréfinu frá 1824 var fyrst og fremst kveðið á um réttindi og skyldur landlæknis í læknisfræðilegum efnum, en þar var þess einnig getið að honum bæri að snúa sér til viðkomandi yfirvalds til að rækja skyldur sínar.

Á  fyrstu áratugum embættisins, á tímabilinu 1760–1799, voru stofnuð fimm læknisembætti á landinu auk embættis landlæknis. Árið 1828 bættust Vestmannaeyjar við  sem sérstakt læknishérað og læknir var ráðinn í Húnavatnssýslu árið 1837. Læknisembættum fjölgaði ekki á landinu fyrr en með tilkomu Læknaskólans, sem stofnaður var í Reykjavík 1876. Í kjölfar þess urðu læknishéruðin alls tuttugu. Aukin umsvif heilbrigðisþjónustunnar og þar með vaxandi ábyrgðarsvið landlæknis hafa haldist í hendur æ síðan.

Núverandi landlæknir er Geir Gunnlaugsson og tók hann við starfi í ársbyrjun 2010. Fyrirrennari hans var Matthías Halldórsson sem settur var landlæknir síðla árs 2008, þegar Sigurður Guðmundsson lét af embættinu. Sigurður hafði þá gegnt embættinu frá 1998 að undanskildu einu ári, 2006–2007, þegar Matthías Halldórsson var settur landlæknir í hans stað. Eins og sést á listanum hér til hægri hafa fimmtán menn gegnt embætti landlæknis á undan Geir Gunnlaugssyni.

Lög þessi eru hin fyrstu sem fjalla um embætti landlæknis í sérstökum lagabálki. Áður var lagaákvæði um landlækni að finna í eldri lögum um heilbrigðisþjónustu nr. 97/1990 og fyrirrennurum þeirra, en þau lög voru endurskoðuð verulega með lögum um heilbrigðisþjónustu nr. 40/2007. Frá 1. janúar 1998 hafa auk þess gilt sérstök lög um sótttvarnir, nr. 19/1997, en með þeim var stofnað embætti sóttvarnalæknis innan Landlæknisembættisins.

Sjá nánar um þessa lagaumgjörð á síðunni Um embættið.

Það var ekki fyrr en með lögum nr. 44/1932 um skipun læknishéraða, verksvið landlæknis og störf héraðslækna að verksvið landlæknis var í fyrsta sinn skilgreint á þann hátt sem síðan hefur orðið fast í sessi. Þar sagði:

„Landlæknir er ráðunautur ráðherra í öllu, sem viðkemur heilbrigðismálum. Hann
hefir eftirlit með öllum læknum og heilbrigðisstarfsmönnum í landinu, en einkum héraðslæknum og öðrum opinberum heilbrigðisstarfsmönnum."

Lög nr. 44/1932 voru síðan afnumin með læknaskipunarlögum nr. 16/1955. Í 4. grein þeirra laga segir að forseti skipi landlækni og í 7. gr. er verksvið landlæknis skilgreint. Lögin frá 1955 voru felld úr gildi með læknaskipunarlögum nr. 43/1965, en ákvæðin um skipun og verksvið landlæknis héldust óbreytt.

Lög nr. 43/1965 voru svo afnumin með  lögum nr. 56/1973 um heilbrigðisþjónustu. Þau lög tóku gildi 1. janúar 1974 og leystu af hólmi dreifð lagaákvæði um skipan heilbrigðisþjónustu, sjúkrahús og heilsuvernd og var ætlað að efla og einfalda yfirstjórn heilbrigðismála í landinu.

Lög nr. 56/1973 giltu þar til við tóku lög um heilbrigðisþjónustu nr. 57/1978 og höfðu nýju lögin að geyma ákvæði um starfssvið landlæknis sem var samhljóða 3. gr. eldri laganna.

Aðstoðarlandlæknir og ákvæði um skýrslugerð
Nýmæli frá eldri lögum var þó að gert var ráð fyrir að aðstoðarlandlæknir yrði staðgengill landlæknis og aðstoðarmaður, en ákvæði þar að lútandi höfðu reyndar þá þegar verið sett í reglugerð um embætti landlæknis. Það er eftirtektarvert að skv. lögunum skipaði forseti landlækni en ráðherra aðstoðarlandlækni, enda þótt um aðstoðarlandlækni giltu sömu hæfisskilyrði og um landlækni sjálfan.

Þá var í lögunum nr. 57/1978 bætt við svohljóðandi ákvæði um skýrslugerð lækna undir umsjón landlæknis (grein 3.2.):

„Það er skylda Landlæknisembættisins að sjá um skipulagningu skýrslugerðar og annast útgáfu heilbrigðisskýrslna í samráði við heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið. Skýrslugerðinni ber að haga á þá leið að unnt sé:

A. Að fylgjast með heilsufari landsmanna utan og innan sjúkrastofnana og þeim breytingum sem verða þar á frá einu ári til annars.

B. Að hafa faglegt eftirlit með starfi og starfsaðstöðu heilbrigðisstarfsmanna og þá ekki síst aðbúnaði sjúklinga."

Sjá meira: Saga heilbrigðisskýrslna.

Kvartanir og kærur vegna heilbrigðisþjónustunnar
Með heimild í lögum nr. 40/1983 um breytingu laga nr. 57/1978 um heilbrigðisþjónustu var meginmál þeirra laga með áorðnum breytingum fellt inn í lögin frá 1978 og þau síðan gefin út að nýju sem lög um heilbrigðisþjónustu nr. 59/1983. Í 3. grein þeirra laga sagði:

Hans Jakob George Schierbeck (1847–1911) frá Óðinsvéum.  Landlæknir 1882–1895.

Í greininni er landlækni einnig gert skylt að sinna kvörtunum eða kærum er varða samskipti almennings og heilbrigðisþjónustunnar.

Síðastnefndi þátturinn í störfum Landlæknisembættisins – sá er snýr að samskiptum almennings og heilbrigðisþjónustunnar – hefur farið talsvert vaxandi á síðustu árum og hefur fjöldi skráðra kvartana hjá Landlæknisembættinu verið vel á þriðja hundrað á ári. Hefur kvörtunum vegna heilbrigðisþjónustu í heildina farið fjölgandi síðastliðinn áratug, eins og reyndar alls staðar í hinum vestræna heimi,

Órofinn þráður í löggjöf og starfi
Lög um heilbrigðisþjónustu nr. 97/1990 leystu af hólmi lög nr. 59/1983 og byggðu þau á sömu sjónarmiðum og grundvallar-
forsendum. Ákvæði þeirra, er sérstaklega snúa að landlækni og embætti hans, eru nær samhljóða tilsvarandi ákvæðum eldri laga.
Í 3. grein laga nr. 97/1990 segir svo:

„Landlæknir er ráðunautur ráðherra og ríkisstjórnar um allt er varðar heilbrigðismál og annast framkvæmd tiltekinna málaflokka f.h. ráðherra samkvæmt lögum, reglum og venjum, er þar um gilda. Hann hefur eftirlit með starfi og starfsaðstöðu heilbrigðisstétta.
Aðstoðarlandlæknir skal vera landlækni til aðstoðar og er staðgengill hans."

Sé litið um öxl og núgildandi lög um landlækni nr. 41/2007 borin saman við lög nr. 44/1932, þar sem verksvið landlæknis var í fyrsta sinn skilgreint í íslenskri löggjöf, má segja að sá þráður sem þar var upp tekinn sé enn órofinn. Segir það sína sögu um mikilvægi Landlæknisembættisins og notagildi þess fyrir landslýð.

Sigurður Sigurðsson frá Húnsstöðum á Ásum  (1903-1986).  Landlæknir 1960–1972.

Landlæknir hefur frá öndverðu haft með höndum umfangsmikið hlutverk á sviði heilbrigðisþjónustu, jafnt sem læknir og embættismaður í þjónustu heilbrigðisyfirvalda. Meginverkefni landlæknis hefur lengst af verið að hafa eftirlit og yfirumsjón með læknum landsins og öðrum heilbrigðisstarfsmönnum, eftir að þeim fór að fjölga og þeir tóku að skiptast í stéttir.

Annað meginverkefni landlæknis í upphafi var að veita sjúkum læknishjálp. Sá þáttur í störfum landlæknis hefur með tímanum þróast yfir í áherslu á almenna heilsuvernd og að fylgjast með heilbrigði landsmanna og lýðheilsu, og er þetta enn þann dag í dag drjúgur þáttur í starfi embættisins. 

Enn ber að nefna samfellu í fræðslustarfi, sem var ein helsta skylda landlæknis í öndverðu og er enn á 21. öld einn þáttur í störfum hans og margra sérfræðinga sem starfa við embættið. Er þá ónefnd óslitin söfnun og úrvinnsla upplýsinga ásamt skýrslugerð um heilbrigðismál í landinu allt frá fyrstu tíð til vorra daga.

Embætti landlæknis er eitt elsta samfellda embætti Íslandssögunnar. Árið 2010 eru liðin 250 ár frá stofnun þess.

Síðast breytt og uppfært 2. febrúar 2010