Þunglyndi aldraðra
Þunglyndi er algengur sjúkdómur í ellinni og er að minnsta kosti jafn algengur og hjá hinum yngri. Greining sjúkdómsins er hins vegar oft erfiðari hjá hinum eldri vegna þess að einkenni hans leyna oft meira á sér en í yngri hópum og fólki hættir til að túlka þau sem óhjákvæmilegan fylgifisk ellinnar.
Einkenni þunglyndis hjá öldruðum
Depurð og leiði. Daprir þankar sækja á hugann en ánægjulegar hugsanir verða sjaldgæfar eða hverfa með öllu.
- Vonleysi. Vonleysi grípur um sig á mörgum sviðum. Auðleysanlegir erfiðleikar verða algjörlega óyfirstíganlegir og stundum finnst fólki að engin von sé um bata og sér því ekki ástæðu til að leita hjálpar.
- Ótímabær kvíði. Kvíði sækir að án sýnilegrar ástæðu og beinist gjarnan að einhverju sem fæstum finnst kvíðavert.
- Áhugaleysi. Fólk hættir að hafa ánægju af verkefnum sem áður vöktu áhuga.
- Svefn. Svefntruflanir eru algengar. Oftast truflast nætursvefn en einnig kemur fyrir að svefn verði allt of mikill.
- Einbeiting. Erfiðara verður að einbeita sér, til dæmis við lestur eða aðrar athafnir sem krefjast einbeitingar. Þessi einbeitingarskortur getur hæglega komið fram sem minnisleysi.
- Matarlyst. Matarlyst minnkar oft talsvert og fólk léttist. Miklu sjaldgæfara er að matarlyst aukist en þó er það til.
- Þreyta og orkuleysi. Ástæðulaus þreyta gerir vart við sig og úthald minnkar.
- Vanmáttar- og sektarkennd. Hugsanir um að vera einskis nýtur eða óþarfur geta sótt á. Erfiðleikar eru miklaðir fyrir sér og fólk telur sig eiga sök á hlutum sem það á lítinn eða engan þátt í.
- Líkamleg óþægindi. Kvartanir um líkamlega vanlíðan af ýmsu tagi. Nákvæm læknisrannsókn leiðir venjulega ekki í ljós neina skýringu á þessum óþægindum.
- Sjálfsvígshugsanir. Slíkar hugsanir byrja oft með tilfinningunni um að vera einskis nýtur og þróast síðan yfir í löngun til að deyja.
Hjá öldruðum er nokkuð algengt að þunglyndi komi fram án þess að bein depurð og leiði sé til staðar. Þreyta, áhugaleysi og líkamleg óþægindi sem ekki finnst skýring á eru oft einu augljósu einkennin. Þá er mikilvægt að skýra þessi einkenni ekki sem hluta af ellinni, heldur verður að rannsaka orsök þeirra vandlega og hafa þunglyndi í huga ef aðrar skýringar finnast ekki. Ef einkenni um einbeitingarskort eru áberandi lítur stundum út fyrir að sjúklingurinn sé kominn með minnistruflanir. Þá er ákveðin hætta á því að hann verði greindur með heilabilun í stað þunglyndis og verður þá af réttri meðferð. Mikilvægt er að hafa þetta í huga þegar fólk með minnistruflanir er skoðað því með nákvæmri rannsókn er oftast auðvelt að greina á milli þessara tveggja sjúkdóma.
Einkenni þunglyndis geta verið mismikil. Sjúkdómurinn spannar því vítt svið og getur verið allt frá því að vera fremur vægur og upp í það að vera lífshættulegur. Það síðastnefnda heyrir þó til undantekninga og ekki er algengt að þörf sé á innlögn á sjúkrahús. Flest fólk með þunglyndi má því meðhöndla utan stofnana.
Orsakir
Orsakir þunglyndis eru að nokkru leyti þekktar.
- Ytri aðstæður geta haft talsverð áhrif. Ýmiss konar áföll, svo sem ástvinamissir, geta kallað fram þunglyndiseinkenni sem vara í takmarkaðan tíma en síðan nær fólk sér aftur, oftast án meðferðar.
- Til eru lyf sem geta valdið þunglyndi. Sem dæmi um það eru sum blóðþrýstingslyf, en rétt er að taka fram að þunglyndi er sjaldgæf aukaverkun lyfja.
- Truflun á boðefnum í miðtaugakerfinu getur valdið þunglyndi. Efni þessi eru nefnd boðefni vegna þess að þau bera boð milli taugafruma í heilanum. Truflun á boðefnum fylgir röskun á starfsemi í afmörkuðum svæðum heilans. Þessi röskun kemur út sem þunglyndi. Öll lyfjameðferð þunglyndis miðar að því að leiðrétta truflun á þessum boðefnum.
- Vitað er að sjúkdómurinn getur að einhverju leyti gengið í erfðir.
- Á allra síðustu árum hefur orðið ljóst að þunglyndi á efri árum getur orsakast af truflun á blóðflæði til heilans og er hugsanlegt, en ekki sannað, að æðaverndandi ráðstafanir geti komið í veg fyrir eða seinkað sjúkdómnum.
Gangur sjúkdómsins
Ef þunglyndi er ómeðhöndlað getur sjúkdómurinn orðið mjög langvinnur hjá öldruðum og jafnvel staðið yfir í mörg ár.
Meðferð
Lyfjameðferð við þunglyndi hjá hinum eldri er mjög árangursrík og oftast einföld. Eins og öll önnur lyf hafa þunglyndislyf ýmsar aukaverkanir sem hjá fáeinum sjúklingum geta valdið óþægindum.
Auk lyfjameðferðar eru vissar tegundir af samtalsmeðferð árangursríkar við þunglyndi og geta í sumum tilfellum komið í stað lyfjameðferðar. Samtalsmeðferð er þó að sjálfsögðu mun tímafrekari en lyfjameðferð og stundum seinvvirk.
Við mjög alvarlegt þunglyndi þar sem lyfjameðferð hefur ekki dugað er hægt að nota raflækningar. Reynslan sýnir að raflækningar eru mjög árangursríkar hjá öldruðum og hafa fáar aukaverkanir. Hér á landir er fremur sjaldan gripið til þessarar meðferðar.
Niðurlag
Þunglyndi er algengur sjúkdómur í ellinni. Greining hans liggur ekki alltaf í augum uppi. Meðferð er venjulega árangursrík og því er mikilvægt að leita læknis ef grunur vaknar um að eitthvað sé að.´
Upplýsingar þessar birtust fyrst sem Hollráð á þessum vef í janúar 2000