Landlæknisembættið - Directorate of Health

Hvað er þunglyndi?

Þunglyndi er mjög algengur og oft alvarlegur sjúkdómur. Hann leggst á unga sem aldna, konur jafnt sem karla. Það er talið að allt að einn af hverjum fimm einstaklingum muni þjást af þunglyndi sem krefst meðferðar einhvern tíma á lífsleiðinni. Að vera haldinn þunglyndi er ekki það sama og vera leiður, daufur, "langt niðri" eða dapur. Þetta eru allt tilfinningar sem eru okkur eðlilegar og tengjast oftast ákveðnum atburðum eða hlutum. Þær eru skiljanlegar og í samræmi við aðstæður, þær eru okkur ekki framandi og standa yfirleitt stutt. Í þunglyndi eru þessar tilfinningar sterkari, ekki í samræmi við ytri aðstæður, ná yfir allt daglegt líf, eru stöðugar, vara lengur og tengjast oft truflunum á annarri líkamsstarfsemi svo sem svefni og matarlyst. Þunglyndi er algengur en oft vangreindur sjúkdómur sem svarar oftast meðferð sem er ekki erfið eða hættuleg.

Hver eru helstu einkenni þunglyndis?
Einkenni þunglyndis eru m.a. eftirfarandi:

• Breyting á útliti og hegðun
• Dapurlegt yfirbragð
• Tregða í tali og hreyfingum
• Breyting á hugarástandi, tilfinningum
• Lækkað geðslag, depurð
• Kvíði, grátköst, óróleiki eða pirringur
• Oft dægursveifla, verri að morgni eða kveldi
• Truflun á hugsun
• Einbeitingarleysi og gleymni
• Mikil vanmáttarkennd og vonleysi
• Sektarkennd og sjálfsásakanir
• Svartsýni
• Framtaksleysi
• Truflun á líkamsstarfsemi
• Þreyta, slen
• Svefntruflanir, oftast svefnleysi en stundum aukin svefnþörf
• Minnkuð matarlyst og megrun en stundum aukin matarlyst og þyngdaraukning
• Minnkuð kynhvöt

Þeir sem hafa haft fjögur eða fleiri ofangreindra einkenna í meira en tvær vikur ættu að leita sér aðstoðar sem fyrst.

Það er mjög mismunandi frá einum einstaklingi til annars hvaða einkenni eru mest áberandi. Svefnleysi, minnkuð matarlyst með megrun og líkamlegar kvartanir eru meira áberandi meðal eldri einstaklinga en aukin svefnþörf og jafnvel þyngdaraukning eru ekki óalgeng einkenni hjá yngra fólki.

Í svæsnu þunglyndi geta einnig bæst við önnur einkenni svo sem sjálfsvígshugsanir og sturlunareinkenni eins og ranghugmyndir og ofskynjanir. Ef þessi einkenni gera vart við sig þarf að leita hjálpar tafarlaust.

Hvað veldur þunglyndi?
Orsakir þunglyndis eru trúlega margvíslegar. Tilhneigingin til þess að verða þunglyndur liggur oft í ættum og rannsóknir benda til þess að erfðir eiga stóran hlut að máli. Nú er unnið af kappi um heim allan til að reyna að finna þau gen sem eiga hlut að máli. Einnig er vitað að uppeldi og ytri aðstæður geta skipt miklu máli og áhættan á að veikjast af þunglyndi er trúlega samspil erfða, uppeldis og umhverfis. Þannig er þeim sem hafa ekki náð að mynda eðlileg tilfinningatengsl í æsku hættara við að veikjast af þunglyndi síðar á ævinni.

Líkamlegir sjúkdómar, sérstaklega sjúkdómar í heila auka áhættuna verulega á því að veikjast af þunglyndi. Áfengis- og/eða fíkniefnaneysla, eins og annað álag á heilann, getur valdið þunglyndi en einnig er algengt að þeir sem haldnir eru þrálátum kvíðakvillum og/eða langvinnu þunglyndi misnoti oftar lyf og áfengi þannig að samspil ávana og fíkniefna annars vegar og þunglyndis hins vegar er oft flókið og orsakasamband ekki alltaf ljóst.

Margt bendir til þess að í þunglyndi verði röskun á myndun og flæði ákveðinna boðefna í heila, sérstaklega boðefnanna serotonins og noradrenalins. Lyf sem hindra eða koma í veg fyrir losun þessara boðefna geta valdið þunglyndi og verkunarmáti þunglyndislyfja er yfirleitt sá að auka magn eða flæði þessara boðefna. Hægt hefur verið að sýna fram á þessa truflun með ýmsum rannsóknaraðferðum, m.a. ísótópaskönnum á heila og mælingu á niðurbrotsefnum í mænuvökva. Einnig hefur verið sýnt fram á breytingar á blóðflæði til ákveðinna heilastöðva með blóðflæðirannsóknum sem sýnir að í þunglyndi verður truflun á starfsemi heila.

Hvernig er þunglynd greint?
Greining þunglyndis byggist fyrst og fremst á viðtali og skoðun læknis. Það eru til staðlaðir spurningarlistar sem eru gagnlegir og hjálpa til við greiningu en það eru engar blóðrannsóknir eða próf sem skera úr um það hvort maður er með þunglyndi eða ekki. Það er þó mikilvægt að hafa í huga að þunglyndiseinkenni koma oft fyrir í öðrum sjúkdómum og eru oft fyrstu einkenni um slíka sjúkdóma, sérstaklega líkamleg einkenni svo sem megrun, svefntruflanir þreyta og slen en einnig breytingar á hegðun og hugsun. Þessi einkenni ein og sér eru ósérhæfð og þess vegna er mikilvægt að frumgreining fari fram hjá lækni sem með líkamsskoðun viðtali og blóðrannsóknum getur útilokað aðra sjúkdóma og þannig flýtt fyrir greiningu svo hægt sé að hefja meðferð.

Meðferðaraðilar geta verið læknar, heilsugæslulæknar eða geðlæknar og einnig klínískir sálfræðingar og aðrir sem hafa hlotið þjálfun í viðtalsmeðferð. Innan geðheilbrigðisþjónustunnar þar sem erfiðari þunglyndistilfelli eru meðhöndluð er vinnan oftast svokölluð teymisvinna þar sem læknar, sálfræðingar, hjúkrunarfræðingar félagsráðgjafar og iðjuþjálfar vinna gjarnan saman við meðferð.

Hvernig greinir maður þunglyndi hjá öðrum?
Þeir sem þjást af þunglyndi gera sér oft ekki grein fyrir því að þeir séu haldnir þunglyndi, einkenni koma oft hægt og viðkomandi gerir sér ekki grein fyrir ástandinu eða telur sig hafa eðlilega skýringu því af hverju honum líður illa. Oft taka aðrir fjölskyldumeðlimir, vinir eða vinnufélagar eftir breytingu á hegðun. Vinnufélagi gæti t.d. byrjað á að mæta seint eða illa, gera oftar mistök, geta ekki einbeitt sér og vera lengur en venjulega að klára verkefni, lenda oftar í útistöðum við vinnufélaga, verða gleyminn og þurfa að vinna lengur til að klára hlutina eða geta ekki útdeilt verkefnum.

Nákomnir ættingjar gætu tekið eftir því að viðkomandi einangrar sig meira, verður þögull eða jafnvel hefur allt á hornum sér og kemst í uppnám út af smáatriðum. Ef slík hegðun gerir vart við sig er rétt að grípa í taumana og ráðleggja viðkomandi að leita sér hjálpar. Því fyrr sem leitað er eftir aðstoð því minni röskun á starfi og heimilislífi.

Hvernig er þunglyndi meðhöndlað?
Meðferð þunglyndis er yfirleitt viðtalsmeðferð og lyfjameðferð, saman eða sitt í hvoru lagi. Val á meðferð fer eftir því hve svæsinn sjúkdómurinn er, hver einkennin eru, kringumstæðum veikindanna, og óskum sjúklings.

Lyfjameðferð
Segja má að bylting hafi átt sér stað í lyfjameðferð þunglyndis á seinustu árum. Það hafa komið fram mörg ný lyf sem hafa færri aukaverkanir og eru einnig sértækari hvað varðar verkunarhátt en eldri lyfin. Þannig er nú hægt að velja lyf í samræmi við einkenni sjúklings. Þunglyndislyf eru sérstök að því leyti að þau byrja ekki að virka fyrr en eftir tvær til þrjár vikur. Það er mikilvægt að hafa þetta í huga því aukaverkanir koma oftast í ljós eftir nokkra daga og eru óþægilegar í viku til tíu daga en síðan dregur úr þeim og í flestum tilfellum hverfa þær að mestu.

Það er algengur misskilningur að þunglyndislyf séu ávanabindandi, þau eru það ekki og auðvelt er að hætta töku þeirra. Sum lyf eru þó þannig að betra er að hætta töku þeirra með því að smá minnka skammta á einni til tveimur vikum. Rétt er að fara að ráðum læknis hvað þetta varðar. Meðferðarlengd er oftast ekki skemur en sex mánuðir eftir að fullum áhrifum lyfja er náð. Þar sem svefntruflanir eru mjög algengar í þunglyndi og það tekur lyfin tíma að virka getur læknirinn stundum ávísað svefnlyfjum tímabundið í upphafi meðferðar til að bæta líðan.

Flest lyfin hafa ekki slævandi áhrif en sum hafa það og eru því tekin fyrir svefn. Rétt er að forðast áfengi því það getur aukið slævandi áhrif lyfjana og áfengisdrykkja, jafnvel í litlum mæli getur einnig viðhaldið þunglyndi. Stundum eru önnur lyf eins og Lithium notuð með til að auka á áhrifamátt þunglyndislyfja en einnig í fyrirbyggjandi tilgangi sérstaklega í þeim tilfellum þegar þunglyndi er hluti af geðhvarfasjúkdómi (manic depressive illness).

Viðtalsmeðferð
Að tala um tilfinningar sínar við vini eða ættingja er oftast mjög hjálplegt sama hversu þunglyndur maður er og það er alltaf hluti af þunglyndismeðferð að gefa fólki kost á að létta á sér og tala um hvernig því líður. Viðtalsmeðferð sem sérstakt meðferðarform er þó ekki á færi annarra en þeirra sem hafa hlotið þjálfun til þess, oftast geðlækna og sálfræðinga.

Þetta meðferðarform er oft mjög árangursríkt en krefst tíma og einnig mikillar vinnu og einbeitingar og hentar því ekki nema þegar þunglyndi er vægt eða miðlungs svæsið. Það eru til margar tegundir af viðtalsmeðferðum en sú viðtalsmeðferð sem er sérstaklega árangursrík við þunglyndismeðferð er svokölluð huglæg atferlismeðferð (cognitive behavioural therapy). Svipuðum árangri má ná með viðtalsmeðferð sem beinir sjónum að tengslavanda, "interpersonal psychotherapy". Viðtalsmeðferð og lyfjameðferð eru oft notaðar saman, stundum er ekki hægt að beita viðtalsmeðferð fyrr en lyf hafa byrjað að verka og gera viðkomandi kleift að nýta sér önnur meðferðarform.

Í flestum tilfellum er hægt að meðhöndla þunglyndi á stofu eða göngudeild sjúkrahúsa. Stundum er þó nauðsynlegt að leggja einstaklinga með svæsin einkenni inn á sjúkrahús tímabundið. Þetta er gert til að tryggja öryggi sjúklinga ef sjálfsvígshætta er alvarleg, ef fólk nærist ekki eða getur ekki tekið lyf af einhverjum ástæðum eða ef sturlunareinkenni eru til staðar og dómgreind trufluð. Ef viðkomandi er í mikilli hættu og nauðsynlegt að bæta ástand fljótt eða ef lyf þolast ekki ekki eða virka ekki er stundum notuð svokölluð rafmagnsmeðferð (electro-convulsive therapy). Þetta er árangursríkasta og fljótvirkasta meðferðin í svæsnu þunglyndi og hefur engin skaðleg áhrif á starfsemi heilans til lengri tíma.

Hvar leitar maður aðstoðar?
Það er best að byrja á því að leita til heilsugæslulæknis. Hann getur greint sjúkdóminn og annað hvort byrjað á meðferð eða vísað á geðlækni eða sálfræðing til frekara mats og meðferðar. Það er einnig hægt að leita beint til geðlæknis eða sálfræðings á stofu, upplýsingar um þá má finna á gulu síðunum í símaskránni.

Í bráðatilvikum er hægt að leita til bráðaþjónustu geðdeilda sjúkrahúsanna, annaðhvort beint eða með milligöngu vaktlæknis. Í Reykjavík er bráðavakt á geðdeild Landspítala - háskólasjúkarhúss við Hringbraut (s. 543-1000). Á Akureyri er einnig starfandi geðdeild við Fjórðungssjúkrahúsið (s. 463-0100) Einnig hægt að leita til áhugamannafélaga eins og Geðhjálpar (s. 570 1700), Geðræktar (570-1700)  eða Geðverndarfélags Íslands (s. 552-5508).

Þessar upplýsingar voru fyrst birtar undir Hollráðum á vef Landlæknisembættisins í janúar 2000.

Tekið saman af Þórði Sigmundssyni geðlækni 

American Psychological Association 
American Psychiatric Association