Landlæknisembættið - Directorate of Health

Ný þroskanálgun
Eftirfarandi bókarkafli, Áhættuhegðun unglinganna Óðins og Þórs, er eftir Sigrúnu Aðalbjarnardóttur, prófessor og birtist í ritinu: Friðrik H. Jónsson (ritstj.) Rannsóknir í félagsvísindum II (bls. 217-227). Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands og Hagfræðistofnun Háskóla Íslands. Háskólaútgáfan.

Óðinn og Þór taka þátt í rannsókn sem ég stend að og ber yfirheitið  "Áhættuhegðun unglinga."(1) Rannsóknin er með langtímasniði, þar sem fylgst er með Óðni og Þór og reyndar um 1300 öðrum unglingum í Reykjavík í sama árgangi, þrjú ár í röð, frá því að þeir voru á 15. aldursári vorið 1994 þar til þeir voru orðnir 17 ára síðla hausts árið 1996. Í rannsókninni er athugað hvernig ýmsir líffræðilegir þættir (eins og skapgerð), félags- og uppeldislegir þættir (eins og stéttarstaða, uppeldishættir foreldra) og sálfræðilegir þættir (svo sem sjálfsmat, kvíði, streita) tengjast áhættuhegðun unglinga. Áhættuhegðun vísar hér til tóbaksreykinga, áfengisneyslu og annarrar vímuefnaneyslu. Auk þess er kannað hvernig sálfélagslegur þroski unglinganna tengist áhættuhegðun þeirra. Er sá hluti ef til vill nýstárlegastur í þessari rannsókn og einmitt meginefni þessa erindis.

Bæði í rannsóknum á áhættuhegðun unglinga og í forvarnarstarfi hefur skort mjög á að tekið væri mið af hugarheimi unga fólksins.(2) Í því samhengi má nefna að bein fræðsla um skaðleg áhrif vímuefna, svo sem áfengis, hefur ekki borið þann árangur sem vænst var.(3) Hér á landi hafa kannanir til dæmis bent til þess að unglingar sem fá beina fræðslu um vanda sem fylgir ofneyslu áfengis neyti þess ekki síður eða með öðrum hætti en unglingar sem enga beina fræðslu fá.(4) Í forvarnarskyni hefur einnig verið leitast við, í anda námskenninga og kenninga um hegðunarvandkvæði, að kenna unglingum ýmsa persónulega og félagslega færni í að bregðast við " gylliboðum umhverfisins."(5) Árangur þessarar leiðar hefur verið nokkur, en sá hængur er á henni að gert er ráð fyrir að unglingar aðhyllist og innhverfi sjálfkrafa gildi fullorðinna. Í von um betri árangur í forvarnarstarfi er því hér haldið fram að í ríkari mæli þurfi að taka mið af skilningi unglingsins á áhættunni. Áður en að slíkri hagnýtri rannsókn kemur er mikilvægt að standa að grunnrannsóknum þar sem slíkur skilningur er kannaður. Þar er áríðandi að athuga hvaða merkingu áhætta, hér áfengisneysla, hefur fyrir unglinga í þeirra eigin lífi: Hvers vegna kjósa þeir að neyta ekki áfengis, hvers vegna prófa þeir að drekka, drekka reglulega, eða jafnvel misnota áfengi? Einnig er mikilvægt að kanna þann skilning sem þeir hafa á ýmsum þekkingaratriðum er þeir hafa á takteinum í tengslum við áfengisneyslu (svo sem lög) og hvernig þeir telja sig bregðast við í aðstæðum sem tengjast því að neyta áfengis.

Í þessu samhengi vaknar jafnframt sú mikilvæga spurning hvort við getum greint mismunandi þroskaðan skilning unglinganna á áhættu sem tengist áfengisneyslu og hvort sá skilningur tengist áfengisneyslu þeirra sjálfra. Slíkar rannsóknir hafa ekki verið gerðar fram að þessu. Í að leita svara við ofangreindum spurningum, kynnumst við hér á eftir mismunandi hugmyndum þeirra Óðins og Þórs um áfengisneyslu. Við greinum mun á sálfélagslegum þroska þeirra og könnum hvernig sá þroski tengist áfengisneyslu þeirra.

Þroskalíkan
Í rannsóknarhópi við Harvardskóla sem dr. Robert L. Selman prófessor stýrir, erum við að hanna líkan og aðferð til að mæla sálfélagslegan þroska barna og unglinga.(6) Í þessu líkani eru greindir að þrír sálfélagslegir þroskaþættir (sjá líkan).(7) Fyrsti þátturinn er þekking, sem vísar annars vegar til þekkingar og skilnings á staðreyndum um áfengisneyslu og hins vegar til skilnings sem unglingurinn hefur á áfengisneyslu fólks almennt. Annar þátturinn er samskipta hæfni, sem vísar til hæfni unglingsins við að leysa mál sem tengjast áfengisneyslu í samskiptum við foreldra og félaga. Þriðji þátturinn er persónuleg merking, sem vísar til þess hvaða merkingu unglingurinn leggur í áhætt una við áfengisneyslu hans sjálfs. Þar má nefna sem dæmi ástæður unglingsins fyrir því að drekka eða drekka ekki, og þær afleiðingar sem hann telur að áfengisneysla geti haft fyrir hann sjálfan.

Í rannsókn minni er sálfélagslegur þroski unglinganna kannaður bæði með því að leggja fyrir þá spurn inga lista og með því að taka ítarleg einstaklingsviðtöl við 18 unglinga um áfengisneyslu, þar á meðal þá Óðin og Þór. Við skulum skoða nánar þættina þrjá í þroskalíkaninu og þroskamun innan hvers þeirra með því að taka dæmi úr viðtölum við þá Óðin og Þór. Viðtölin voru tekin þegar þeir höfðu rétt lokið 10. bekk í grunnskóla og voru þeir því á 16. aldursári.

Fyrst skal þess getið að Óðinn og Þór eiga það sameiginlegt að í 9. bekk, þegar þeir voru 14 ára, sögðust þeir báðir hafa neytt áfengis oftar en 10 sinnum og voru reyndar í hópi þeirra 20% unglinga sem oftast höfðu neytt áfengis. Feður beggja eru óvirkir alkóhólistar. Í dag eru báðir í virtum framhaldskólum hér í borg. Þeir eru þó ólíkir um margt.

Þekking
Óðinn og Þór vita ýmislegt um áfengi og neyslu þess. Þeir vita til dæmis að fólk þarf að vera 20 ára til að geta keypt áfengi. Báðir hafa í huga að slík lög séu sett til að forða unglingum frá því að drekka. Við getum sagt að þekking þeirra sé svipuð að þessu leyti. En rök þeirra fyrir þessum lögum virðast nokkuð ólík. Óðinn segir slík lög hafa verið sett:

til að byrja ekki fyrr ... Það eru margir unglingar sem eru að keyra fimmtán og sextán ára. Líka hætta á því ef fólk drekkur lengi þá byrji það í dópinu. ... Þegar það er leitt á því [að drekka] fer það í sterkara og sterkara og sterkara. Þetta er alltaf svona.

Þór segir hins vegar lögin sett:

til að hvetja ekki unglinga til að drekka. Það er svo auðvelt að hafa áhrif á unglinga, þeir eru svo ómótaðir. Þeir geta kannski farið sér að voða. Þeir vita ekki alveg hvað þeir eru að gera, kannski kunna ekki að fara vel með áfengi. Ég er samt viss um að það er fullt af krökkum sem kunna að fara miklu betur með áfengi heldur en einhverjir karlar. En það er mikill munur á 16 ára krakka og 12 ára krakka í þroska og bara öllu ... Maður þarf að hafa smá þroska til að gera sér grein fyrir áhættunni og kostunum.

Rök Óðins fyrir lögunum virðast einkennast nokkuð af einhliða forræðishyggju og byggja á afmörkuðum atriðum (" keyra fimmtán og sextán ára ... ef fólk drekkur lengi þá byrji það í dópinu ..."). Jafnframt lítur hann á afleiðingarnar sem reglu (" þetta er alltaf svona") og gefur því ekki öðrum möguleikum færi. Þór hefur að okkar mati víðari sýn á tilgang slíkra laga og um leið dýpri skilning. Hann vísar fremur til innri þátta, í þessu tilviki til uppeldissálfræðilegra þátta: Í ljósi þess hve unglingar eru ómótaðir eru þeir áhrifagjarnir og gera sér ekki grein fyrir þeirri hættu sem fylgt getur áfengisneyslu (" af því að það er svo auðvelt að hafa áhrif á unglinga, þeir eru svo ómótaðir"). Hann vísar í mismunandi þroska unglinga og virðist telja lögin miða því að því að vernda þá á þessu viðkvæma þroskaskeiði, enda þurfi " að hafa smá þroska til að gera sér grein fyrir áhættunni og kostunum." Um leið koma fram hjá honum tvær hliðar á áfengisneyslu, henni fylgir áhætta en einnig kostir. Jafnframt tekur hann ekki aðeins upp sjónarmið ráðamanna (þeirra sem setja lögin) heldur og unglinganna.

Samskiptahæfni
Næst skulum við beina athyglinni að samskiptahæfni Óðins og Þórs. Eftirfarandi klípusaga er lesin fyrir þá:

Jón er á móti því að drekka. Einn daginn segir Dóri besti vinur hans að hann ætli að detta í það og biður Jón um að detta í það með sér. Jón segist ekki vilja það en Dóri leggur hart að honum að detta í það með sér og kallar hann skræfu.

Óðinn og Þór eru spurðir ýmissa spurninga, þar á meðal: Hvað á Jón að gera?

Óðinn segir: "Ég held að honum sé bara skítsama. Hann bara gerir það sem hann vill. Segir honum að fara að skemmta sér með hinum krökkunum." Þór segir aftur á móti:

Jón ætti að útskýra fyrir Dóra að hann eigi rétt á því að hafa sína skoðun og að vinir ættu ekki að þvinga hvor annan til að gera eitthvað sem þeir vilja ekki gera. Ef Jón er að biðja Dóra um að virða álit sitt og ef Dóri vill virkilega drekka, þá getur enginn bannað honum það en Jón getur alveg reynt eitthvað: " Þú ættir ekki að drekka og komið með svona föðurleg ráð." Jón gæti sagt að hann skyldi fara með honum en hann stendur við ákvörðun sína um að drekka ekki.

Báðir piltarnir leggja til að Jón segi " NEI" við Dóra, en leiðirnar sem þeir sjá eru afar ólíkar. Við greinum svar Óðins sem fremur einhliða, hann virðist hér aðeins sjá aðra hlið málsins: Jóni er skítsama, gerir bara það sem hann vill, segir Dóra að fara. Með öðrum orðum, við heyrum ekki svo mjög sjónarmið Dóra í þessari lausn. Lausnin getur þó verið ágæt í sjálfu sér en frá þroskasjónarmiði er hún einhliða.

Í svari Þórs heyrum við hins vegar glöggt rödd beggja málsaðila klípusögunnar: Jón stendur við sína skoðun en fer með Dóra. Jón á enn fremur að útskýra afstöðu sína fyrir Dóra, fá hann til að skilja hana og jafnvel gefa honum föðurleg ráð án þess þó að ætla að ráðskast með Dóra. Við sjáum því hjá Þór meiri aðgreiningu á milli þarfa piltanna í klípusögunni en hjá Óðni, um leið og hann tekur tillit til sjónarmiða beggja.

Það þroskalíkan sem við notum til að greina samskiptahæfni byggir á því hvernig hæfnin að setja sig í spor annarra þróast. Með öðrum orðum, á þeirri hæfni að geta aðgreint mismunandi sjónarmið og samhæft þau.(8) Við höfum sett fram fjögur þroskastig sem lýsa hæfni til að leysa vanda í samskiptum:(9)

Hvatvísar leiðir (stig 0):

Ég færi bara út og skellti hurðinni á eftir mér ef hann kallaði mig skræfu.

Einhliða leiðir (stig 1): Aðeins annað sjónarhornið kemst að:

Ég segði honum bara að fara í partýið, mér er skítsama.

Tvíðhliða leiðir (stig 2): Bæði sjónarmiðin eru tekin með:

Ég segði honum að ég vildi ekki drekka en ég skyldi fara með honum og vera með honum í partýinu án þess að drekka ef hann vildi það.

Gagnkvæmar leiðir (stig 3): Reynt er að komast að samkomulagi þar sem báðir aðilar taka þátt í að ræða lausnina og eru sáttir. Jafnframt er tekið tillit til langtímaáhrifa og sálfræðilegra þátta á sambandið:

Ég útskýrði fyrir honum hvað mér fyndist og bæði hann um að virða álit mitt. Jafnframt bæði ég hann um að skýra sitt mál. Þannig ræddum við málin, þar til við fyndum lausn sem báðir væru sáttir við. Sambandið gæti jafnvel styrkst við það, þar sem við fyndum að við gætum treyst hvor öðrum til að leysa mál sem þessi.

Samkvæmt þessu þroskalíkani flokkum við leiðir Óðins sem einhliða en leiðir Þórs sem tvíhliða og bera þær jafnvel vott um gagnkvæmni. Sama þroskalíkan, það er þróun hæfninnar að greina að og samhæfa ólík sjónarmið, liggur að baki greiningu á öllum þáttunum þremur: þekkingu, samskiptahæfni og persónulegri merkingu. Hér að ofan tókum við dæmi um þróun þessarar hæfni í tengslum við samskiptahæfni. Næst verður hugað að þeirri merkingu sem þeir Óðinn og Þór leggja í áfengisneyslu sína.

Persónuleg merking
Óðinn segist drekka vegna þess að það sé: "Bara gaman. Gaman að vera í partíum og skemmta sér." Hann sagðist hafa byrjað að drekka því að: "Maður var bara að prófa þetta ...Bara, út af því að allir aðrir prófuðu það". Svar Óðins er fremur ópersónulegt: " maður bara." Hann vísar til ytri þátta sem virðist vera regla í hans huga "allir aðrir prófuðu það" en ekki til eigin ákvörðunar.

Þór segist hafa prófað að drekka:

Af því að mér fannst það...spennandi...og langaði að prófa bara...að finna á mér...gera eitthvað nýtt. [Af hverju fannst þér það spennandi?] Nú af því að...mig langaði að prófa að vera ekki... eins og ég er. Ég er búinn að vera...ég sjálfur í sko... fimmtán ár. Og mig langaði að prófa eitthvað til að breytast svona, þú veist í rauninni persónuleikanum þannig séð.

Í svari sínu vísar Þór til eigin ákvörðunar, þess að vilja breyta sér, og beinir þannig athyglinni að innri, sálfræðilegum og persónubundnum þáttum. Hann skoðar sjálfan sig grannt og óhikað.

Af þessum stutta samanburði á þroska þeirra Óðins og Þórs má sjá að Þór virðist þroskaðri með tilliti til allra þáttanna þriggja: þekkingar, samskiptahæfni og persónulegrar merkingar.

Eins og komið var að hér að framan er ein spurningin sú hvort unglingur sem sýnir góðan þroska (samkvæmt þessu þroskalíkani), þegar hann ígrundar áhættu samfara eigin áfengisneyslu, taki minni áhættu þegar hann neytir áfengis en sá sem ekki er eins þroskaður. Gæti til dæmis verið að fyrrnefndi unglingurinn drykki sjaldnar, minna magn í einu og væri meðvitaðri um að gæta sín en hinn? Gæti jafnframt verið að hann hefði betri tengsl og jákvæðari samskipti við foreldra sína en hinn? Skoðum aftur dæmi frá Óðni og Þór og byrjum á því að athuga hvernig samskiptum þeirra við foreldrana er háttað.

Samskipti Óðins og Þórs við foreldra sína

Óðinn er spurður: Hvernig brugðust pabbi þinn og mamma við þegar þau komust að því að þú drykkir? Hann svarar: "Komu með alls konar hótanir og síðan sáu þau að það gekk ekki. Fengi ekki að fara út og svona kjaftæði um helgar."

Óðinn var jafnframt spurður hvort það skipti hann máli að foreldrar hans vissu að hann drykki. Hann sagði svo vera "...því að það kemur smá niður á mér, peningalega séð, lána mér ekki." Við sjáum hér hve efnislega þenkjandi hann er.

Þór segir að það skipti hann máli að foreldrar hans viti að hann drekki vegna þess að:

Ég vil bara ekkert vera að fara á bak við foreldra mína ...Bara, mér finnst það óþægilegt. [Hvernig?] Bara síðan ef þau fatta það einhvern tímann að ég hef verið að ljúga að þeim þá ...náttúrlega ...getum við ekki treyst hvert öðru ...það geta myndast djúp sár.

Af þessum dæmum sjáum við hve Þór hugsar mun meira en Óðinn um eðli sambandsins og langtímaáhrif sé traust ekki lengur fyrir hendi.

Piltarnir voru spurðir um samband sitt við foreldrana og sögðust báðir vera nánari móður sinni en föður. Aðspurður um dæmi um eitthvað sem hann treysti mömmu sinni fyrir sagðist Óðinn samt aldrei segja henni neitt. Hann sagðist eiginlega ekki nenna að hlusta á vandamál hennar og segir: "Mér finnst ekkert gott að tala svona við mömmu."

Hins vegar ríkir mikill trúnaður á milli Þórs og móður hans. Þau segja til dæmis hvort öðru frá ástarævintýrum sínum.

Við eigum mjög gott með að tala saman. Og hún segir mér líka frá öllu sko. Hún veit allt um vini mína og ég veit allt um vinkonur hennar. ... Þótt ég lofi að segja einhverjum eitthvað ekki, þá finnst mér ég ekki vera að svíkja þótt ég segi mömmu minni af því ég segi henni alltaf allt sko. Ég segi henni alveg þú veist...allt um hvaða stelpu ég er skotinn í og svona. Sýni henni kannski mynd af henni. Hún segir mér mjög mikið af persónulegum vandamálum sínum.

Hann segir mömmu sína segja sér frá körlum sem gera hosur sínar grænar fyrir henni og yrkja meðal annars til hennar ljóð. Þau hlæja líka dátt saman sem er merki um góð tengsl þeirra.

Á þessum dæmum sjáum við hve sambandið á milli þeirra er mun nánara en samband Óðins og móður hans.

Áfengisneysla Óðins og Þórs
Í töflunni hér að neðan sjáum við dæmi um áfengisneyslu Óðins og Þórs í þrjú ár. Óðinn virðist hafa verið fyrr á ferðinni en Þór í umtalsverða áfengisneyslu. Hann byrjaði að reykja og drekka 14 ára og drakk strax oft og mikið. Þór prófaði fyrst áfengi þegar hann var 11 ára en segist ekki hafa fundið á sér fyrr en hann varð 15 ára. Þá prófaði hann líka að reykja en hann hefur aldrei reykt að staðaldri. Við sjáum þó að hann drekkur töluvert, ekki síst við 17 ára aldur.

Fjöldi glasa af áfengi sem Óðinn og Þór drekka í hvert skipti

Ef við lítum á neyslu sterks áfengis virðist Óðinn drekka heldur verr en Þór, þar sem hann drekkur fleiri glös af sterku áfengi í hvert sinn þegar hann drekkur. Óðinn virðist einnig nokkuð ofbeldisfullur með víni, þar sem hann lendir oft í slagsmálum þegar hann er á fylliríi en Þór ekki. Hann mælist jafnframt afbrotahneigðari en Þór10 og telur sig frekar en Þór leita í áfengi bæði ef illa gengur (svo sem ef hann væri áhyggjufullur) og eins ef eitthvað spennandi eða notalegt er á döfinni, til dæmis ef hann væri í fríi og langaði til að slaka á.11 Með öðrum orðum: Hann mælist með minni trú á eigin getu til að standast áfengi.

Síðastliðið haust, þegar þeir voru 17 ára, sögðust báðir hafa prófað hass fyrst 16 ára. Óðinn hefur prófað það 3 - 5 sinnum og Þór 1- 2 sinnum en hann hafði jafnframt prófað að reykja marijúana 1- 2 sinnum. Þeir höfðu ekki prófað önnur vímuefni og virðast því á svipuðu róli þar.

Í stuttu máli virðist Þór þroskaðri en Óðinn samkvæmt þroskalíkani okkar. Hann er í betra sambandi við móður og byrjaði síðar í talsverðri áfengisneyslu. Vel getur verið að Óðinn muni spjara sig vel en það breytir ekki því að á þessari stundu teljum við að hann sé í meiri hættu en Þór með tilliti til erfiðleika síðar meir vegna áfengisneyslu.

Fylgt úr hlaði
Sú fræðsla sem unglingar hafa fengið um áfengisneyslu og sú þjálfun í félagslegum samskiptum, sem þeir hafa fengið til að segja " nei takk" þegar þeir eru hvattir til að neyta áfengis, er vissulega mikilvæg. Hér er sú tilgáta sett fram að fræðsla og þjálfun á þessu sviði hafi þó sínar takmarkanir í fyrirbyggjandi starfi þar sem slíkar leiðir komist ekki nægilega nálægt kjarna málsins. Í von um árangur teljum við að athuga verði hvaða merkingu unglingarnir leggi í áhættu sem þeir standa andspænis og taka mið af henni í forvarnarskyni. Unglingur getur til dæmis vitað ýmislegt um afleiðingar áfengisneyslu en þarf ekki endilega að tengja áhættuna við sig. Hugsunin er oft þessi: Þetta kemur fyrir aðra en ekki mig.

Helstu nýmæli þessarar rannsóknar eru því af tvennum toga: Í fyrsta lagi er lögð áhersla á þá merkingu sem unglingar leggja í áhættuhegðun sína. Í öðru lagi er sett fram nýtt þroskalíkan til að kanna mismunandi þroska unglinganna til að skilja eðli áhættunnar og viðbrögð við henni. Tilgátan er að þroskaðri unglingar, ekki síst með tilliti til hugmynda þeirra um eigin áhættuhegðun svo sem áfengisneyslu, séu síður í áhættuhópi.

Næstu skref í þessari rannsókn eru að vinna úr viðamiklum gögnum sem ég hefi þegar safnað til að kanna þessa tilgátu í stærra úrtaki. Standist tilgátan tel ég að við megum ekki láta duga í forvarnarstarfi að taka mið af mismunandi neysluhópum heldur verðum líka að gæta að ólíkum sálfélagslegum þroska unglinganna.

Ég bind vonir við að niðurstöðurnar megi nýta við að leggja grunn að hagnýtum rannsóknum á þessu sviði og marka stefnu í fyrirbyggjandi starfi með börnum og unglingum.

Tilvísanir:
1 Hug- og félagsvísindadeild Vísindasjóðs og Rannsóknasjóður Háskóla Íslands styrktu þessa rannsókn.

2 Feldman, S. S. og Elliott, G. R. (1990). At the threshold: The developing adolescent. Cambridge, MA: Harvard University Press.

3 Sjá t.d. Hamburg, B. (1990). Life skills training: Preventive interventions for young adolescents. Report on the Life Skills Training Working Group. Washington, DC: Carnegie Council on Adolescent Development.

4 Landlæknisembættið (1989). Forvarnir í velferðarþjóðfélagi. Bráðabirgðaútgáfa.

5 Sjá t.d. Botvin, G. J., og Dusenbury, L. (1989). Substance abuse prevention and the promotion of competence. Í L. A. Bond og B. E. Compas (Ritstj.), Primary prevention and promotion in schools (bls. 146- 178). Newbury Park, CA: Sage.

6 Schultz, L. H., Selman, R. L. og Sigrún Aðalbjarnardóttir (mars 1996). Preliminary Validation of a Questionnaire Measure of Adolescent Interpersonal Development and Risky Behavior. Framlag á ráðstefnunni: The Society for Research on Adolescence. Boston, USA.

7 Levitt, M. Z. og Selman, R. L. (1996 ). The personal meaning of risk behavior: A developmental perspective on friendship and fighting in early adolescence. Í G. G. Noam og K. W. Fischer (Ritstj.), Development and vulnerability in close relationships (bls. 201-233). Hillsdale, N. J.: Lawrence Erlbaum Ass.

8 Selman, R. L. (1980). The growth of interpersonal understanding. New York: Academic Press.

9 Sigrún Aðalbjarnardóttir og Selman, R. L. (1989). How children propose to deal with the criticism of their teachers and classmates: Developmental and stylistic variations. Child Development, 60, 539- 550.

10 Eftirfarandi mæling var notuð: Achenbach, T. M. og Edelbrock, C. (1987). Manual for the youth self-report. Burlington, VT: University of Vermont.

11 Eftirfarandi mæling var notuð: DiClemente, C. C., Carbonari, J. P., Montgomery, R. og Hughes, S. O. (1994). The alcohol abstinence self-efficacy scale. Journal of Studies on Alcohol, 55, 141- 148.

Grein þessi birtist fyrst á vef Landlæknisembættisins sem Hollráð í águst 2000.

Uppfært 5. nóvember 2008