Útihátíðir
Áhtuhegðun ungmenna - Aðhald foreldra
Framundan er verslunarmannahelgin og þá kemur örugglega upp í huga margra það sem hefur oftast staðið uppúr umræðunni um þær, en það eru kynferðisbrot, líkamsárásir, áfegnisneysla og fíkniefnabrot. Víst er að margir foreldrar kvíða þessari helgi og því hvernig þau eiga að standa gegn því að ólögráða unglingar þeirra fari einir á útihátíðir eða hvort þau eiga að fara með þeim. Þar reynir mjög á sjálfstæði foreldra bæði í hugsun og breytni.
Hvernig er hægt að styrkja tengsl frelsis, siðferðis og ábyrgðar hjá ungmennum þegar sífellt áreiti og þrýstingur er frá umhverfinu um að vera eins, gera það sem maður vill og að taka áhættur er það sem er skemmtilegast?
Foreldrum og börnum til stuðnings eru barnaverndarlög sem segja að unglingar séu ekki lögráða fyrr en 18 ára og því er lögum samkvæmt hægt að banna þeim að fara. Einnig tala nöturlegar staðreyndir og vitneskja þeirra sem vinna að forvörnum og meðferðarstörfum vegna afleiðinga áhættuhegðunar, ofbeldis, nauðgana og fíkniefna sínu máli um áhættur sem geta fylgt útihátíðum.
Árlegur viðburður
Árlega eftir verslunarmannahelgar koma stúlkur sem hefur verið nauðgað á útihátíðum af einhverjum karlmönnum sem þær þekkja oftast ekki og hverfa þeir í fjöldann eftir að hafa framið þetta ofbeldi. Síðasta ár voru það 20 stúlkur og 1 piltur sem leituðu sér aðstoðar, þar af voru 10-12 stúlkur innan 18 ára aldurs. Aðeins bárust 5 kærur til lögreglu og allar voru þær felldar niður vegna sönnunarskorts. Því má segja að allir gerendur í þessum málum hafi sloppið við að bera ábyrgð á gerðum sínum. Þolendurnir og þeirra foreldrar eða nánustu aðilar þurfa aftur á móti að glíma við afleiðingarnar sem oft á tíðum geta verið mjög alvarlegar.
Það er vitað að þeir sem lenda áföllum af mannavöldum þar sem ásetningur er líka til staðar og upplifun þolenda um að lífi þeirra sé ógnað, eru í mikilli hættu að fá áfallsröskun. Áfallsröskun er einkenni um andlegar, líkamlegar og félagslegar afleiðingar og skaða vegna áfalls. Hér á Íslandi kemur fram skv. samnorrænni rannsókn um ofbeldi gegn konum (NORVOLD) að um 33% aðspurðra kvenna hafi verið beittar kynferðislegu ofbeldi einhvern tímann á lífsleiðinni og af því þjáist enn um 17% og er Ísland með hæstu tíðni.
Fórnarlamb í hverri stórfjölkskyldu?
Einnig kemur í ljós í sömu rannsókn að hlutfallslega lang flestar ungar stúlkur innan 18 ára leita sér aðstoðar hér á landi eftir nauðgun. Eru þolendur 18 ára og yngri um 40% af heildarfjölda koma á Neyðarmóttöku. Því er mjög líklegt að í hverri stórfjölskyldu sé einhver sem hefur verið beitt kynferðislegu ofbeldi. Því getur það verið erfið lífsreynsla fyrir alla aðila þegar nýtt áfall dynur yfir stúlku - eða dreng - í fjölskyldunni. Karlmenn eru líka þolendur, af 877 einstaklingum sem hafa komið á Neyðarmóttöku frá opnun árið1993, þá eru 38 karlmenn.
En hvers vegna eru svona mörg fórnarlömb nauðgana og kynferðisofbeldis til? Eiga ekki allir karlmenn mæður, systur, eiginkonur, frænkur og vinkonur? Af hverju beita þeir þá þessu ofbeldi sem er eitt það alvarlegasta sem einstaklingur getur lent í? Lítið er um svör við þessu og ekki hafa dæmdir nauðgarar verið að útskýra opinberlega hvers vegna þeir beittu þessu ofbeldi og niðurlægingu.
Ekki heyrist heldur mikið frá foreldrum eða aðstandendum geranda um þeirra líðan eftir að þeirra sonur, bróðir, eiginmaður, kærasti, frændi eða vinur hefur framið glæpinn. Þessir einstaklingar þjást líka en eiga sennilega erfitt með að skilja hvaða hvatir liggja að baki. Ýmsar skýringar hafa komið fram eins og það sem oftast hefur verið vitnað til, en það er að sumir þessara brotamanna hafi sjálfir verið beittir ofbeldi og þeir séu í raun að hefna sín og það bitnar á þeim sem geta ekki varið sig. Vitað er að karlar og piltar sem nota mikið gróft klámefni eru líklegri kynferðisbrotamenn. Þá kemur fram í könnun RKÍ og dómsmála-ráðuneytisins (2000) að eftir því sem vinahópurinn er hlynntari ofbeldi, því líklegri er að svarendur beiti aðra ofbeldi. Virðing fyrir öðrum er minni og ásættanlegra að misnota og beita ofbeldi.
Áfengisneysla oftast með í spili
Íslenskir unglingar hefja drykkju fyrr og neyta að jafnaði oftar víns en í samanburðarlöndum. Á Neyðarmóttöku sjáum við að áfengisneysla er mjög tengd nauðgunarbrotum. Áfengið slævir dómgreind bæði þolenda og geranda og losar um hömlur og því eru stundum teknar áhættur sem annars væru ekki. Því miður þá eru um þriðjungur brota tengdur því að þolandi var sofandi áfengissvefni og gat ekki varið sig sökum þess. Þar er kynferðislegt sjálfræðisvald þolandans algjörlega virt að vettugi og þögn er túlkuð sem samþykki af hálfu geranda.
Áfengisneyslan, fyrri slæm reynsla og hópþrýstingur er stundum notuð til að afsaka og réttlæta hegðunina, en það er ekkert sem getur réttlætt ofbeldi, hvorki ástand, aðstæður eða þrýstingur annarra. Allir verða að taka ábyrgð. Valfrelsi þýðir það að standa á eigin fótum, finna sína leið og hafa hugrekki og styrk til að ánetjast ekki eigin löngunum og fíknum og standa gegn þrýstingi. Því er aðhald foreldra jafn nauðsynlegt á útihátíðum sem heima og snýst um það að verja börn gagnvart aðstæðum sem þau hafa ekki aldur og þroska til að skilja eða takast á við ein.
Eyrún B. Jónsdóttir
Umsjónarhjúkrunarfræðingur
Neyðarmóttöku vegna nauðgunar
Birtist í Mbl. 27. júlí 2002
Uppfært 5. nóvember 2008