Landlæknisembættið - Directorate of Health

Hvað er e-tafla?
E-tafla er efni sem líkist amfetamíni, en hefur einnig ofskynjanir í för með sér svipað og LSD. Algengasta efnið í e-töflu er methylendioxymetamfetamin (MDMA) og verkun þess er best þekkt.

Er þetta nýtt eiturlyf?
Nei, efnið var framleitt árið 1913 og notað sem megrunarlyf en tilraunum með það var fljótlega hætt. Það kom síðan fram á sjónarsviðið sem stoðlyf í geðmeðferð á 8. áratugnum, en notkun þess í því skyni var skammvinn. Um þetta leyti var fyrst tekið eftir misnotkun þess.

Hverjir misnota helst e-töfluna?
Fyrir áratug var efnið notað mikið í svokölluðum rave-dansi sem unglingar stunduðu, ekki síst í Bretlandi. Bæði þar í landi og annars staðar var það jafnframt notað í aðstæðum og umhverfi þar sem að jafnaði voru ekki notuð ólögleg efni. Meðal annars kom í ljós að 10-15% af háskólanemum á öðru ári í 10 háskólum í Bretlandi höfðu notað e-töfluna einu sinni eða oftar, en 3% höfðu notað heróín. Í rannsókn í Osló árið 1996 kom fram að 4,2% af unglingum sem valdir voru af handahófi höfðu notað e-töfluna en 0,9% höfðu prófað heróín.

Hvernig er MDMA framleitt?
MDMA er oftast í töfluformi. Það er framleitt í ólöglegum efnaverksmiðjum. Af því leiðir að ekkert eftirlit er með framleiðslunni, hvorki með magni MDMA, né heldur hvort öðrum efnum er blandað saman við. Dæmi eru um að rottueitri hafi verið blandað í töflurnar. Virka efnið er af stærðargráðunni 100 mg í töflu, en er þó mjög breytilegt.

Hvaða einkenni koma fram við fyrstu notkun á einni töflu?
Eftir að einstaklingur hefur tekið inn 100 mg kemur verkunin fram á hálfri til einni klukkustund og stendur að jafnaði yfir í 4-6 tíma. Dæmigerð áhrif eru víma af völdum örvunar miðtaugakerfisins með geðhæð, auknu sjálfsmati og sjálfstrausti, blaðri, ásamt tilfinningu af samkennd og ást til annarra. Víman einkennist líka af misjafnlega miklum einbeitingarerfiðleikum, gleymsku og ábyrgðarleysi. Meðan á vímunni stendur er lyst minnkuð, þol aukið (samanber amfetamín), hækkandi blóðþrýstingur, aukinn hjartsláttur og stundum tannagnístan. Dæmi eru um að fólk undir áhrifum e-töflu bíti í innanverðar kinnar svo að skaði hljótist af.

En við stærri skammt?
Taki neytandinn stærri skammt, t.d. 200 mg (tvær töflur í einu) eða endurtaki skammtinn áður en þéttnin í blóðinu er orðin lág (helmingunartími er 6-8 tímar) geta komið fram skyntruflanir og ofskynjanir í viðbót við ofannefnd vímueinkenni. Stundum er slík víma hlaðin svo miklum ofskynjunum og rugli að hún kemur fram sem bráð sturlun. Auknir skammtar auka hættuna á slysum og ofbeldi í vímu. Vímueinkennin, einnig sturlunareinkennin, hverfa venjulega þegar efnið fer úr líkamanum.


Hvernig líður fólki á eftir?
Eftirverkunin er þreyta, dofi, ógleði og misjafnlega mikið þunglyndi, sem getur staðið í einn dag eða lengur.

Hvers vegna kemur víman?
Taugalíffræðilegur grundvöllur vímunnar er fólginn í því að MDMA hindrar endurupptöku svokallaðra mónóamína frá taugamótum og einnig flutning þessa efnis inn í taugaenda. Að þessu leiðir aukin virkni dópamíns í taugamótunum, en í svokölluðu mesolimbíska kerfi heilans leiðir þetta til flestra þeirra vímueinkenna sem nefnd eru að ofan. Ofskynjunareinkennin eru fyrst og fremst afleiðing af auknu serótóníninnihaldi á taugamótum.

Geta komið fram alvarlegir líkamlegir fylgikvillar?
Stöku sinnum (í 1 tilviki af 5000 upp í 1 tilvik af 1000) koma fram alvarlegir læknisfræðilegir fylgikvillar vímu. Þetta gerist einkum eftir að notaðir hafa verið háir skammtar og þegar notkunin tengist mikilli og langvarandi líkamsáreynslu, en þetta getur þó einnig gerst eftir notkun venjulegs skammts (100 mg). Einkennin eru ofhitnun, alvarleg blóðþrýstingshækkun með hættu á blæðingu í heila, aukinn hjartsláttur með aukinni hættu á hjartsláttartruflunum, nýrnabilun, blóðstorknun í æðum og hugsanlega lifrarskemmd. Einkennin geta komið fram snemma eða seint í vímunni.

Er hægt að sjá þessa kvilla fyrir?
Óvíst er hvað það er sem leiðir til þessara alvarlegu verkana, sem virðast koma tilviljanakennt, án þess að hægt sé að segja þau fyrir og hefur þessu verið líkt við rússneska rúllettu.

Hafa þeir leitt til dauða?
Já það hefur kemur fyrir, jafnvel eftir einn skammt. Jafnvel þótt fólk hafi komist undir læknishendur og á gjörgæslu hefur reynst erfitt að hamla gegn einkennum og fólk hefur látist.

Er hætta á að maður verði háður e-töflunni?
Hættan á að verða háður e-töflu er álitin sambærileg öðrum örvandi efnum sem virka á miðtaugakerfið, eins og amfetamín og kókaín. Margir hætta á e-töflunni og leiðast út í amfetamínnotkun.

Hafa verið gerðar tilraunir með e-töfluna á fólki?
Í raun eru krakkar að gera tilraunir á sjálfum sér sem geta leitt til varanlegs skaða og jafnvel dauða. Eiginlegar læknisfræðilegar tilraunir er að sjálfsögðu ekki hægt að gera með MDMA á fólki, þar sem efnið er hættulegra en svo að nokkur siðanefnd leyfði slíkar tilraunir. Vitað er að fólk sem hafði tekið e-töfluna oftar en 25 sinnum hafði minnkað magn af niðurbrotsefnum serótóníns í tauga- og mænuvökva. Þetta er túlkað sem skert serótónínstarfsemi í taugum. Hjá fyrrum notendum e-töflu hefur verið skýrt frá langvarandi ástandi með kvíða, hömluleysi, skapgerðarsveiflum, þunglyndi og ýmsum geðsjúkdómaeinkennum. Á hvaða hátt þetta ástand tengist áðurnefndum taugaskaða er ekki með öllu ljóst.

En dýratilraunir?
Dýratilraunir hafa sýnt að einstakir háir eða endurteknir MDMA skammtar leiða til sköddunar á taugum. Líkurnar á heilaskaða eru því meiri sem tilraunadýrin eru ofar í þróunarstiganum. Það eru einkum taugar sem framleiða serótónín í taugakerfinu sem eyðileggjast. Orsökin kann að vera tengd eitruðum niðurbrotsefnum serótóníns staðbundið í taugaendum. Eftir því sem tíminn líður koma fram viðvarandi breytingar í taugaendum.

Hvers vegna er Landlæknisembættið að vara við e-töflu umfram önnur efni?
Það eitt sem sagt er hér að ofan um framleiðsluna, hugsanlegan varanlegan skaða af litlum skammti, verulega ávanahættu og hættu á að fólk leiðist út í amfetamínnotkun ætti að vera nóg. Sölumenn efnisins reyna að markaðssetja e-töfluna sem skaðlaust efni, gjarnan meðal krakka á framhaldsskólaaldri sem ekki hafa haft kynni af eiturlyfjum áður. Í raun eru þessir krakkar að gera tilraunir á sjálfum sér. Algengt er að misnotkun e-töflu leiði til amfetamínnotkunar.