Landlæknisembættið - Directorate of Health

Vinnuhópur um greiningu og meðferð offitu og ofþyngdar var stofnaður árið 2002.
Hópinn skipa Árni V. Þórsson læknir (formaður), Anna Björg Aradóttir hjúkrunarfræðingur, Brynhildur Briem næringarfræðingur, Laufey Steingrímsdóttir næringarfræðingur, Ludvig Guðmundsson læknir, Magnús Ólafsson læknir, Rannveig Einarsdóttir lyfjafræðingur og Sigurður Helgason læknir. Við gerð þessara leiðbeininga hefur vinnuhópurinn leitað faglegra umsagna hjá Ragnari Bjarnasyni lækni, Erlingi Jóhannssyni dósent, Sigurbirni Árna Arngrímssyni dósent og Þórarni Sveinssyni dósent auk fagráðs um ung- og smábarnavernd hjá Landlæknisembættinu.

Sérstaka athygli vakti við vinnu þessa hve lítið er til af vönduðum rannsóknum um áhrif fyrirbyggjandi aðgerða annars vegar og hins vegar meðferðar á offitu barna og unglinga.
Offita barna og unglinga hefur farið hratt vaxandi víða um heim á undanförnum árum og erum við engir eftirbátar annarra þjóða í þeim efnum samanber nýjar íslenskar rannsóknir. Gróflega má ætla að um fimmtungur barna sé of þungur og eitt af hverjum tuttugu of feitt (samanber skilgreiningu á klínískri offitu hér að neðan).

Helstu ástæður eru aukið framboð á orkuríkum og girnilegum mat og að ekki hefur tekist að aðlaga orkuneyslu að minnkandi orkuþörf sem fylgir minni líkamlegri áreynslu í nútímaþjóðfélagi.

Offita á unglingsárum leiðir oftast til offitu á fullorðinsaldri og er ávísun á fjölmörg heilsufarsvandamál, sem oft eru vanmetin, s.s. háþrýsting, sykursýki, blóðfituraskanir ásamt álagi á bein og liðamót auk sálrænna og félagslegra vandamála (s.s. þunglyndis og eineltis).

Skilgreining á ofþyngd og offitu er vandasamari hjá börnum og unglingum en hjá fullorðnum því hjá fullorðnum byggist skilgreining á gögnum um á hvern hátt holdafar hefur áhrif á sjúkdóma en slíku er ekki til að dreifa hjá börnum. Til að greina offitu eru aldursviðmiðuð línurit líkamsþyngdarstuðuls heppilegust. Mikilvægt er þó að gera sér grein fyrir að barn sem er stórt og með snemmkominn kynþroska getur haft háan líkamsþyngdarstuðul án þess að vera feitt.

Offita er hér skilgreind á sama hátt og gert er í Bretlandi og víðar, sem LÞS >98 hundraðshluta, en ofþyngd sem LÞS >91 hundraðshluta. Þessi skilgreining er notuð í daglegri vinnu við greiningu og ákvarðanatöku um meðferð. Aðrir hafa notað víðari skilgreiningu og er offita þá skilgreind ef LÞS>95 hundraðshluti og ofþyngd ef LÞS >85 hundraðshluta. Þrengri skilgreiningin, sem lagt er til að sé notuð hér í daglegri vinnu, minnkar líkur á falskt jákvæðri greiningu en víðari skilgreiningin dregur úr líkum á falskt neikvæðri greiningu og er ráðlögð í rannsóknarvinnu, forvarnarstarfi og faraldsfræðilegum athugunum.

Línurit yfir líkamsþyngdarstuðla sem fylgja með klínísku leiðbeiningunum eru frá Skotlandi. Línurit byggð á íslenskum gögnum eru ekki til sem stendur en stefnt er að vinnslu þeirra í náinni framtíð.

Meðferð offitu hjá börnum og unglingum er vandasöm og árangur yfirleitt lélegur og því eru fyrirbyggjandi aðgerðir afar mikilvægar.

Engin einföld meðferð er til, sem er áhrifarík gegn offitu. Mikilvægt er að hafa í huga að meðferð offitu hjá börnum felst fyrst og fremst í lífsstílsbreytingu með megináherslu á mataræðisbreytingu, aukna hreyfingu og minnkaða kyrrsetu.

Langtímaárangur næst ekki nema með viðhorfsbreytingu. Heilsusamlegt mataræði er eindregið ráðlagt en lagst er gegn ströngum einhæfum matarkúrum sem geta gert ástandið verra og hindrað eðlilegan líkamlegan þroska. Ásættanlegt markmið meðferðar fyrir flest of feit eða of þung börn, sem ekki hafa lokið hæðarvexti, er að viðhalda óbreyttri líkamsþyngd eða hægja verulega á þyngdaraukningu þar til hæð og þyngd hafa náð jafnvægi.

Leiðbeiningar þessar eiga ekki við um þá sem eru með svæsna offitu (>99.6) Skurðaðgerðir og lyf eiga alla jafna ekki við í þessum hópi en geta verið réttlætanleg hjá þeim sem þjást af svæsinni offitu.

Undirliggjandi sjúkdómar, s.s. efnaskipta- eða hormónasjúkdómar eru sárasjaldgæfar orsakir offitu hjá börnum og unglingum.

Markmið meðferðar er fyrst og fremst að styðja viðleitni fjölskyldu barnsins til að breyta lífsstíl og lífsháttum. Fullyrða má að ekki næst árangur nema með fullri þátttöku foreldra eða forráðamanna barnsins.

Stuðningur við börn og fjölskyldur
Vinnuhópurinn vill einnig leggja áherslu á að til að styðja börn og fjölskyldur til heilnæmra lífshátta þurfa að koma til samfélagslegar aðgerðir. Stjórnvöld og sveitarfélög þurfa að marka stefnu sem eykur líkur á að börn hreyfi sig reglulega og temji sér heilsusamlegar matarvenjur. Þar má nefna neyslustýringu gegnum skatta, verðlagningu og niðurgreiðslur, að umhverfi og aðstæður hvetji til hreyfingar og að iðkun íþrótta eða líkamsræktar hjá börnum sé ekki of kostnaðarsöm fyrir fjölskyldur.

Skólar þurfa að leggja áherslu á að umhverfi, aðbúnaður, stjórnunarhættir, námskrá og allur skólinn miði að því að hvetja börn til heilsusamlegra lífshátta. Skólamáltíðir þurfa að fullnægja ráðlegginum um heilsusamlegt mataræði og tryggja ætti að öll skólabörn hreyfi sig a.m.k. hálftíma á dag í skólanum. Íþróttahreyfingin verður að tryggja aðgengilegt og fjölbreytt framboð af hreyfingu fyrir börn.

Það eru eindregin tilmæli vinnuhópsins að tekið verði tillit til leiðbeininganna í von um að þær gagnist sem flestum. Hugsanlegir notendur leiðbeininganna eru allir þeir sem vinna að forvörnum eða fást við að aðstoða einstaklinga sem eiga við offitu eða ofþyngd að stríða.

Leiðbeiningarnar voru birtar 23. mars 2004 sem drög til umsagnar til 10. maí 2004. Engar efnislegar athugasemdir bárust og þær verða því endurskoðaðar af vinnuhópnum í ljósi nýrrar vitneskju en eigi síðar en eftir 2 ár. Ábendingar um það sem betur mætti fara eru vel þegnar. Tillögur til efnislegra breytinga þarf að styðja með faglegum rökum og heimildum og senda skriflega til Árna V. Þórssonar læknis og Önnu Bjargar Aradóttur, verkefnisstjóra klínískra leiðbeininga.

Í ágúst 2004,
fyrir hönd vinnuhópsins
Árni V. Þórsson
Sigurður Helgason