Bólusetningar ferðamanna
Kannaðu þá hættu sem kann að ógna heilsu þinni og hvaða bólusetningar eru nauðsynlegar þegar þú leggur land undir fót.
Bólusetningar og nánari upplýsingar um þær er hægt að fá á Miðstöð sóttvarna hjá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, heilsugæslustöðvum og öðrum aðilum sem fengið hafa til þess leyfi sóttvarnalæknis, s.s. Ferðavernd ehf í Læknasetrinu í Mjódd.
Áður en lagt er af stað
- Vegna ferða til landa eins og Suður Evrópu, Madeira, Kanaríeyja, Bandaríkjanna og Japan þarf ekki sérstakra læknisráða við. Hins vegar er rétt að leita læknisráða ef þú ert með langvarandi sjúkdóm eins og hjartasjúkdóm, astma, nýrnasjúkdóm eða sykursýki.
- Vegna ferða til hitabeltislanda er ávallt ráðlegt að leita læknis, helst 2 mánuðum áður en lagt er í ferðina, til þess að hægt sé að framkvæma nauðsynlegar bólusetningar.
- Nánari upplýsingar og bólusetningar fást á öllum heilsugæslustöðvum, Miðstöð heilsuverndar (áður Heilsuverndarstöð Reykjavíkur) og göngudeild smitsjúkdóma á Landspítala háskólasjúkrahúsi í Fossvogi.
Kostnaður vegna læknisþjónustu
Kostnaður vegna læknisþjónustu erlendis getur verið mjög mikill. Gakktu úr skugga um að þú sést vel tryggð/ur í ferðum þínum.
Hollráð
- Ráðlegt að hafa með sér plástur, sárabindi, mýflugnafælandi smyrsl, sótthreinsandi lög og sólvarnarkrem.
- Sólin. Eftir því sem húðin er ljósari er meiri hætta á því að hún brenni. Láttu sólina einungis skína á húðina stuttan tíma í senn fyrstu dagana. Síðan má smá auka þennan tíma. Sólvarnarkrem dregur úr líkum á bruna.
- Vökvatap. Ef þú svitnar mikið getur líkaminn tapað miklu af vökva og salti. Þetta getur valdið höfuðverk, svima, máttleysi og ógleði. Hægt er að koma í veg fyrir þetta með því að drekka ríkulega og neyta aukamagns af salti.
- Þvoðu ávallt hendurnar áður en matar er neytt eða hann matreiddur, við frumstæð skilyrði.
- Drykkjarvatn. Athugaðu hvort óhætt sé að neyta drykkjarvatns. Ef óvissa ríkir um það ber að sjóða vatn fyrir neyslu (3-5 mínútur) eða sótthreinsa það með joðlausn eða klórtöflum (látnar verka í 30-60 mínútur).
- Matur. Neyttu ekki hrás grænmetis og ávaxta með hýði, hrás skelfisks, íss eða ísmola. Forðastu ósoðinn eða illa soðinn mat. Kaldur eða endurhitaður matur getur verið varasamur. Nýsoðinn matur er öruggastur.
- Flugna- og skordýrabit. Á svæðum þar sem malaría er landlæg er mikilvægt að hylja húðina með klæðum eftir að skyggja tekur. Notaðu mýflugnafælandi smyrsl eða úða á hendur og andlit eða aðra líkamshluta sem ekki eru huldir klæðum. Moskítónet ber að nota á nóttunni.
- Dýrabit
Hundaæði (rabies) er til staðar víða um heim, m.a. sumstaðar í Evrópu. Sjúkdómurinn er banvænn. Þú getur smitast af hundaæði ef þú verður bitinn eða sleiktur af sýktum hundi, ketti, refi eða öðrum dýrum. Verðir þú fyrir biti eða skrámum af völdum dýrs erlendis skaltu: - Þvo sárið vandlega með sápuvatni eða skola sárið.
- Hafa samband við lækni. Vera kann að þú þurfir meðhöndlun við hundaæði.
- Hafa upp á eiganda dýrsins, ef þess er nokkur kostur. Gakktu úr skugga um það hvort dýrið er bólusett gegn hundaæði. Eigandanum ber að láta vita af því ef dýrið veikist eða deyr innan 2 vikna.
- Forðastu ókunn gæludýr jafnt sem villt dýr hvar sem þú ert staddur.
- Kynsjúkdómar, þar með talið alnæmi, eru ógnun við heilsufar manna. Öruggasta ráðið er að forðast kynmök við ókunnuga. Ef kynmök eru höfð á annað borð er smokkurinn vörn gegn kynsjúkdómum. Mjög mikilvægt er að forðast kynmök við aðila sem stunda vændi. Alnæmi er nú orðið verulega útbreitt meðal þeirra vegna fíkniefnaneyslu og fjölda kynmaka.
Niðurgangur. Talið er að næstum helmingur þeirra sem ferðast til suðrænna landa fái niðurgang á ferðum sínum. Vitað er að sýklalyf gefin í forvarnarskyni geta komið í veg fyrir niðurgang. Hins vegar er yfirleitt óráðlegt að nota þau til forvarna vegna aukaverkana þeirra og hættu á að þarmabakteríur myndi ónæmi gegn sýklalyfjunum.
Hægt er að draga úr líkum á niðurgangi ferðamanna með lyfi (bismútsúbsalicýlati) sem bindur eiturefni vissra þarmabaktería. Hafa ber í huga að í efninu er salicylat, sem er einnig í magnyl töflum, og getur valdið eitrun ef það er tekið í of stórum skömmtum. Verði niðurgangur er rétt að neyta ríkulegs vökva (lítið í senn) sem inniheldur glúkósa og sölt. Loperamide hydroklóíð (Immodium) og fleiri lyf geta dregið úr niðurgangi.
Rétt er að hafa samráð við lækni um hvort hafa skuli sýklalyf með í ferð til meðferðar á svæsnum niðurgangi. Ef niðurgangur er svæsinn með hita eða blóðugum hægðum er rétt að nota sýklalyf í 3 - 5 daga. Um varnaraðgerðir vegna neysluvatns vísast til almennu ráðlegginganna.
Erfitt er að gefa einhlítar ráðleggingar um bólusetningu ferðamanna. Þeir þættir sem ráða því hvort og með hvaða bóluefni viðkomandi verði bólusettur eru:
- Saga um fyrri bólusetningar
- Til hvaða lands og landsvæðis er verið að fara
- Hversu lengi mun viðkomandi dvelja í landinu og við hvaða aðstæður
- Hversu algengir eru sjúkdómar sem bólusett er gegn á ferðasvæði viðkomandi
Bólusetningu er hægt að fá á heilsugæslustöðvum, Miðstöð heilsuverndar (áður Heilsuverndarstöð Reykjavíkur) og á göngudeild smitsjúkdóma á Landspítala háskólasjúkrahúsi í Fossvogi. Ferðamenn bera fullan kostnað af sínum bólusetningum.
Japönsk heilabólga (Japanese B encephalitis)
Lömunarveiki, stífkrampi og barnaveiki.
Gulusótt (Yellow Fever) er moskítóborin veirusýking sem valdið getur alvarlegum einkennum. Líkurnar á því að fá sjúkdóminn eru litlar en ráðlegt er að bólusetja sig gegn honum ef dvalist er í sveitum landa þar sem hann er landlægur. Þessi lönd eru: Panama, Venezuela, Súrínam, Guyana, Franska Guiana, Kólumbía, Brasilía, Perú, Bólivía, Ekvador, og öll Afríkuríki sunnan 15 breiddargráðu norðan miðbaugs og norðan 15 breiddargráðu sunnan miðbaugs.
Sum Afríkuríki krefjast vottorðs um bólusetningu gegn gulusótt af öllum sem koma inn í viðkomandi lönd. Önnur lönd í Afríku, Suður-Ameríku og Asíu krefjast vottorðs um bólusetningu af þeim sem koma frá landi þar sem sjúkdómurinn er landlægur. Bólusetningin er gild 10 dögum eftir að hún er framkvæmd og gildir síðan í 10 ár.
Á Íslandi er hægt að fá bólusetningu þessa gerða á Miðstöð sóttvarna (áður Heilsuverndarstöð Reykjavíkur), göngudeild smitsjúkdóma á Landspítala Fossvogi og á heilsugæslustöðvum.
Japönsk heilabólga (Japanese B encephalitis). Japönsk heilabólga er moskítóborin veirusýking sem valdið getur alvarlegum einkennum. Líkurnar á því að fá sjúkdóminn eru litlar en ráðlegt er að bólusetja sig gegn honum ef dvalist er í sveitum landa þar sem hann er landlægur. Hann kemur fyrir einkum á þremur svæðum. Það er í fyrsta lagi Kína og Kóreu, öðru lagi Indlandi og hlutum af Bangladesh, Suður-Nepal og Sri Lanka. Í þriðja lagi í nokkrum löndum Suð-austur Asíu, þ.e.a.s. Burma, Thailandi, Kampuchea, Laos, Vietnam, Malasíu, Indonesiu og á Filipseyjum.
Kólera er smitsjúkdómur sem berst með menguðu vatni og matvælum og veldur svæsnum niðurgangi. Hættan á smitun er mjög lítil. Bóluefni sem notuð hafa verið gegn þessum sjúkdómi hafa verið gagnslítil. Kólerubólusetning er því að jafnaði ekki ráðlögð nema fyrir þá sem hafa magasár og eru á meðferð sem vinnur gegn magasýru. Endurbætt bóluefni hafa komið fram en þau veita þó ekki vörn gegn öllum afbrigðum kóleru. Alþjóðaheilbrigðisstofnunin gerir ekki kröfu um bólusetningu til ferðamanna.
Taugaveiki (Typhoid fever) er bakteríusýking orsökuð af Salmonella typhi og getur verið alvarleg. Hún smitast með matvælum og menguðu vatni. Þeir sem ferðast um sveitahéruð hitabeltislanda ættu að láta bólusetja sig enda þótt bóluefnið veiti ekki fulla vörn.
Lömunarveiki, stífkrampi og barnaveiki. Flestir hér á landi hafa verið bólusettir gegn þessum sjúkdómum á barnsaldri og þurfa því ekki að öllu jöfnu að láta bólusetja sig á fullorðinsárum. Lömunarveiki og barnaveiki eru hins vegar ennþá landlægar víða um heim og viss hætta er á stífkrampa ef óhreinindi komast í sár. Því er ráðlagt að ferðamenn séu bólusettir gegn barnaveiki og lömunarveiki ef þeir hafa í hyggju að ferðast til landa þar sem þessir sjúkdómar fyrirfinnast og meira en 10 ár hafa liðið frá síðustu bólusetningu.Berklar
Berklar eru enn á ný vaxandi vandamál í þróunarlöndum og víða í Austur-Evrópu. Fæstir Íslendinga hafa verið bólusettir gegn berklum. Ráðlegt er að þeir sem hyggja á langdvöl í Asíu, Afríku, Mið- og Suður-Ameríku og Austur-Evrópu láti bólusetja sig gegn berklum.
Alnæmi (AIDS)
Alnæmi (eyðni) er banvænn smitsjúkdómur sem orsakast af veiru. Smitun á sér stað við kynmök og blóðblöndun t.d. við blóðgjöf eða notkun mengaðra nála og sprauta. Sjúkdómurinn er langútbreiddastur í Mið-Afríku og Karabíska hafinu en einnig hefur hann náð verulegri útbreiðslu í Bandaríkjunum og Evrópu.
Sjúkdómurinn hefur nú fundist í nánast öllum ríkjum veraldar. Þú getur sjálfur varist smiti af völdum alnæmisveirunnar með því að: 1) forðast kynmök við ókunnuga á ferðum þínum 2) nota aldrei óhreinar nálar og sprautur. Smokkurinn dregur úr líkum á smitun. Forðastu, ef hægt er, að fá blóðgjöf eða lyf gefin með sprautum.
Uppfært 18. mars 2009